Kwaliteit tolken opnieuw zeer omstreden

AMSTERDAM - Op het bureau van Pieter Bogaers liggen stapels vuistdikke dossiers over asielzoekers. Voor hen is de advocaat uit Nieuwegein vaak de laatste strohalm. Talloze kansloos geachte vluchtelingen wist hij tot dusver alsnog aan een verblijfstitel te helpen. Bogaers gaat heel grondig te werk. Tijd noch moeite spaart hij. Urenlang luistert hij naar de verhalen van zijn cliënten, die hij bovendien confronteert met een spervuur aan vragen. “Alleen dan kun je tot een goed oordeel komen”, vindt hij.

Die werkwijze zou voor iedereen vanzelfsprekend moeten zijn, meent Bogaers, maar de meeste 'partners in de asielketen': collega-advocaten, rechters, contactambtenaren van de IND en tolken voldoen niet aan de criteria van de gedreven advocaat uit Nieuwegein. Reden voor Bogaers om met name het disfunctioneren van tolken en contactambtenaren bij de Nationale Ombudsman aan de kaak te stellen.

Mr. M. Oosting onderzocht de klachten van Bogaers over tolken aan de hand van 27 door hem aangeleverde dossiers en kwam in februari 1995 tot een vernietigend oordeel: de selectie, instructie en controle van tolken moet veel beter. Bijna twee jaar later, december 1996, is zijn oordeel ten aanzien van contactambtenaren nauwelijks milder. In beide rapporten doet mr. Oosting aanbevelingen aan de IND om de situatie te verbeteren.

“Daar is niet veel van terechtgekomen”, meent Bogaers. “De aanbevelingen zijn niet of nauwelijks opgevolgd en daar waar dat wel is gebeurd, vertonen ze talloze gaten, zodat nog steeds dezelfde verschijnselen zich voordoen als die ten grondslag lagen aan de klachten over tolken en contactambtenaren in de periode 1993-1995.”

Bogaers richt zijn pijlen met name op de sinds begin 1996 operationele Regeling tolken en op de Klachtencommissie Tolken, die in haar jaarverslag 1996/97 ongezouten kritiek levert op de leiding van de IND. In haar slotopmerkingen laat de commissie weten, “dat zij zich in de toekomst in principe zal beperken tot de behandeling van individuele klachten. De algemene advies- en signaleringstaken van de commissie zullen voorshands worden afgestoten. Dit is alleen anders indien van de IND begrepen mag worden dat prijs wordt gesteld op algemene adviezen van de commissie”.

De commissie voelde zich volstrekt genegeerd door de leiding van de IND. Op algemene aanbevelingen werd nooit gereageerd. Volgens voorzitter M. Ermen, oud-lid van de Eerste Kamer voor de PvdA, sloeg de kritiek van de klachtencommissie in als een bom bij de IND. “Heb je weer zo'n club die vindt dat de IND niet deugt, zag je ze denken. Er volgde een gesprek waarin we duidelijke afspraken hebben gemaakt over ons functioneren in de toekomst. Ik put daaruit de hoop dat het nu beter zal gaan, al zijn mijn mede-commissieleden daar sceptischer over.”

In hetzelfde jaarverslag klaagt de commissie over het gebrek aan middelen om klachten over tolken naar behoren te behandelen. Met name op het gebied van waarheidsvinding is er het probleem om vast te stellen wat zich tijdens een gehoorsituatie precies heeft voorgedaan. De commissie adviseerde de IND dan ook gesprekken op (video)band op te nemen. Antwoord bleef uit. Pas na lang aandringen door de ombudsman komt er binnenkort een experiment met bandopnamen in het onderzoekscentrum Haarlem.

Overigens heeft mevrouw Ermen niet de indruk dat er veel schort aan de kwaliteit van de 433 tolken met wie de IND in zee gaat. “Er zitten natuurlijk wel zwakkere broeders tussen, maar die zou de IND juist moeten koesteren door ze bij te scholen.” De vraag is echter of slechte tolken daar wel trek in hebben. In oktober vorig jaar moest het Tolkencentrum twee examendata van de kalender schrappen omdat de aangeschreven tolken weigerden hun toets te maken.

De IND heeft inmiddels besloten de tolken voorlopig niet te verplichten aan zo'n toets mee te doen totdat een en ander is geëvalueerd.

Dat geldt ook voor de tolken die de IND inzet op het aanmeldcentrum in Rijsbergen, bij gebrek aan vertalers in de Koerdische taal. “Ik heb daarover geklaagd bij de IND”, zegt Hamdy Abdel Gawad, voorzitter van de Kring van tolken. “Zij tasten ons toch al niet al te positieve imago verder aan. Het zijn amateurs. Ik heb wel enig begrip voor de situatie bij de IND. Maar als je ziek bent, ga je naar de dokter en niet naar de groenteboer, zo simpel is het.”

Van de 171 klachten over tolken die de Klachtencommissie Tolken tot 1 januari van dit jaar in behandeling heeft, werden er tot dusver slechts vier volledig gegrond verklaard en drie deels. Ermen wijst hierbij op het probleem van het beperkte onderzoeksinstrumentarium dat stellige uitspraken over het functioneren van een tolk vaak in de weg staat. “Maar zorgvuldigheid moet altijd voorop staan”, vindt ze. “Het belangrijkste is dat ons oordeel wordt overgenomen door de IND. Als een tolk niet functioneert en wij signaleren dat, mag de IND dat niet voor kennisgeving aannemen. Gelukkig gebeurt dat ook niet.”

Bogaers signaleert met de klachtencommissie nog een andere tekortkoming: het ontbreekt de commissie aan middelen om de integriteit van tolken eenduidig vast te stellen. “En daardoor worden twee zeer belangrijke onderdelen uit het rapport van de ombudsman, betrouwbaarheid en politieke onpartijdigheid, door niemand behandeld”, stelt Bogaers vast.

De IND daarentegen zegt dat tolken periodiek worden gecontroleerd op politieke en criminele antecedenten. “De IND-organisatie is in zijn algemeenheid alert op het onderkennen van relaties die schadelijk zouden kunnen zijn voor het integer functioneren van de organisatie”, zegt een woordvoerster. “Anderzijds vergt een zorgvuldige verhouding tussen de IND en tolken dat een samenwerkingsverband met derden niet zonder meer op grond van niet-verifieerbare beweringen kan worden verbroken.”

De immigratiedienst heeft de ombudsman laten weten dat ze inmiddels ook aan de meeste aanbevelingen uit het contactambtenarenrapport is tegemoetgekomen. Er is een opleidingstraject opgezet voor nieuwe contactambtenaren, die behalve kennis van de Vreemdelingenwet en de Algemene wet bestuursrecht, kennis van de organisatie en kennis van andere culturen gedoceerd krijgen, ook vaardigheden ontwikkelen op het terrein van interviews via tolken, sturing van tolken en het vertalen van interviews in rapporten van het nader gehoor.

Een projectgroep 'Kwaliteit nader gehoor' onderzoekt volgens de IND de mogelijkheden om de kwaliteit van het nader gehoor verder te verbeteren. Er komt een instructievideo in acht talen die asielzoekers voorlicht over alles wat met de asielprocedure te maken heeft. In Haarlem wordt binnenkort geëxperimenteerd met bandopnamen van gehoorsituaties. En de huidige reorganisatie binnen de IND voorziet in een betere samenwerking tussen contactambtenaar en beslissingsambtenaar.

In tegenstelling tot wat Pieter Bogaers beweert toont een woordvoerster van de Nationale Ombudsman zich redelijk tevreden met het opvolgen door de IND van de aanbevelingen in de beide rapporten. “Al wil dat niet zeggen dat we rustig achterover leunend in onze stoel blijven zitten. Natuurlijk houden we in de gaten of alles wat nu op papier staat ook in praktijk wordt gebracht. Wij zullen alle signalen en klachten serieus onderzoeken en schromen niet om zo nodig weer bij de IND aan de bel te trekken.”

De enige aanbeveling die de ombudsman heeft laten varen, is een aparte klachtenregeling met betrekking tot contactambtenaren. De staatssecretaris heeft zich daar steeds tegen verzet. Zij is van oordeel dat de bestaande - overigens door de ombudsman bekritiseerde - regeling afdoende moet zijn. Wel heeft ze beloofd dat rechtshulpverleners nader geïnformeerd zullen worden over de werking van deze klachtenregeling.