'Munster' was de eerste Europese conferentie

BLOEMENDAAL - Sinds de vrede van Munster erkent Europa het bestaan van een internationale rechtsorde. Volgens A. Th. van Deursen, oud-hoogleraar nieuwe geschiedenis aan de Vrije Universiteit van Amsterdam en kenner van de 17de-eeuwse geschiedenis, is dat een van de voornaamste zaken die het vredesakkoord het herdenken waard maken.

“Munster was de eerste Europese conferentie. Alle landen van West- en Midden-Europa onderhandelden daar over vrede. Slechts één voornaam land ontbrak, Engeland.” De staten zochten een uitweg voor de Dertigjarige Oorlog, die vooral op Duits gebied werd uitgevochten, alsmede voor de oorlog tussen Nederlanders en Spanjaarden.

Tijdens de besprekingen in het Westfaalse Munster (in het naburige Osnabrück werd ook druk onderhandeld, onder meer tussen Zweden en Fransen) tekenden de deelnemers een nieuwe kaart van Europa. De Nederlandse Republiek kwam er officieel op te staan. Verder viel het Duitse rijk uiteen, de keizer trok zich terug op Oostenrijk. Frankrijk kwam op als dé nieuwe grootmacht.

Munster beëindigde decennia van anarchie en gaf Europa een nieuwe ordening. Die hield in grote lijnen 150 jaar stand en schonk Europa (enige) stabiliteit. Iedereen besefte hoe belangrijk het was vast te houden aan de afspraken, aldus Van Deursen. “Sinds die tijd heerst het recht in de Europese diplomatie.”

“Dat betekent niet dat landen zich soms weinig aan het recht gelegen lieten.” Zo werd Polen in de 18de eeuw opgedeeld tussen zijn buurlanden. “Maar dan stond er wel steeds iemand op die zei dat het niet alleen aan enkele particulieren toekwam om zomaar een heel land van de kaart te vegen.”

Ook de Franse koning Lodewijk XIV lapte in de decennia na de vrede alle mogelijke verdragen aan zijn laars. “Maar hij beriep zich daarbij dan wel steeds op oude rechten. Vaak sloegen die nergens op. Maar het feit dat hij dat deed, laat zien dat hij het toch nodig vond zijn plannen binnen dat recht te plaatsen.”

Ook de wijze waarop de Europeanen hun werelddeel bezagen, was tegen 1648 voorgoed veranderd, stelt de oud-hoogleraar. “In de 16de eeuw spraken zij over de christenheid. Die term vermijden ze in de 17de. Ze gingen spreken over Europa. Dat stond voor een politieke eenheid, niet langer een religieuze. Die was met Munster definitief verbroken.” De protestantse staten binnen het Duitse rijk kregen door Munster dezelfde rechten als de rooms-katholieke.

Dat wierp de vraag op wat men dan precies onder de nieuwe eenheid schaarde, aldus Van Deursen. Deze vraag is vandaag de dag weer actueel door de uitbreidingsplannen van de Europese Unie. Hoorden de Turken erbij, vroeg men zich ook al in de 17de eeuw af. Zoniet, dan wel de christelijke gebieden op de Balkan die zij bezet hielden?

Voor Nederland betekende Munster de officiële erkennig als onafhankelijke staat. Maar in feite “was het vooral een bestendiging van wat de (Nederlandse) Republiek eerder al had verworven. De hoofdzaken uit het vredesverdrag had zij al in handen toen ze in 1609 het twaalfjarig bestand met Spanje overeenkwam.”

Bij die gelegenheid erkende Spanje de Republiek, alleen wel slechts impliciet, als een zelfstandige staat. Spanje wist geen godsdienstvrijheid voor de rooms-katholieken in de Noordelijke Nederlanden los te krijgen. In feite liet het Noorden de Zuidelijke Nederlanden, waar de opstand tegen de Spaanse koning ooit was begonnen, aan hun lot over.

Na afloop van het Bestand begon de oorlog in 1621 weer. “In feite leverden die jaren weinig op. Aan territorium wist prins Frederik Hendrik alleen nog maar Den Bosch, Maastricht en Hulst te veroveren. Te weinig”, stelt Van Deursen.

Dat het dan toch zo lang duurde voor er vrede was, heeft volgens hem vooral te maken met de strijd in de buurlanden. “Rond 1600 was er in Europa sprake van een soort Koude Oorlog tussen protestanten en katholieken. Beide kampen waren tot de tanden gewapend. Toen in 1618 de strijd eenmaal losbarstte, konden de Nederlanders daar niet buiten blijven.”