Nergens klinkt heldhaftig: TEGEN!

Is de krant dan eindelijk toch ook een rolletje drop geworden? Te verhandelen naar goeddunken van de kruidenier? Komende maandag verschijnt het biedboek (bidbook in de moderne economie) dat inzicht geeft in de posities van de kandidaat-kopers van de dagbladenpoot van Reed Elsevier. Daarover ging het de afgelopen maand in de media: de verkoper en de kandidaat-kopers. Maar wat er nu precies aan dagbladbelangen in de etalage stond deed er een stuk minder toe. Alsof niet alleen de politiek, maar ook de landelijke dagbladen inmiddels samen staan te trappelen op een groot middenveld.

Wie zich uit eind '88, begin '89 de krijgshaftige, soms ronduit oorlogszuchtige aanmerkingen op de andere redacties en concurrerende krantenorganisaties nog herinnert, moet zich de afgelopen weken met stijgende verbazing hebben afgevraagd wat er sindsdien in vredesnaam allemaal in de wereld van de inktkoelies, opinionleaders en hun managers veranderd is.

Eind '88 kondigden Perscombinatie (Het Parool, Trouw, de Volkskrant) en NDU (Algemeen Dagblad en NRC/Handelsblad) aan de mogelijkheden van een fusie te willen onderzoeken. Een plan dat vooral gericht was op economisch-strategische motieven in een snel veranderend medialandschap. Alle toeters en bellen waren aan het prachtplaatje opgehangen.

Maar dagblad-strategisch gesproken bleek het te gaan om een miskleun van de eerste orde. De betrokken krantenredacties stonden meteen op hun achterste benen, en eisten en kregen de toezegging dat er naar hun mening weldegelijk geluisterd zou worden. Hun mening, zo bleek tijdens een maandenlang mediabombardement, was: falikant tegen. In meer en soms minder sterke bewoordingen was hun identiteit en hun zelfstandigheid hun te lief om onderwerp te worden van uit puur economisch oogpunt gewenste vormen van redactionele samenwerking, die weliswaar nauwelijks aangekondigd waren, maar in de toekomst natuurlijk niet konden uitblijven. Ja, ze kenden hun pappenheimers onderhand.

De plannen verdwenen tenslotte van tafel, de bedenkers achterlatend met bebloede koppen. De fusie was onhaalbaar omdat de redacties van de kranten erop tegen waren.

Vorige maand kondigde Reed Elsevier niet eens een fusie of samenwerkingsverband, maar ronduit de hele verkoop aan van de dagbladpoot NDU, met daarin nog steeds Algemeen Dagblad en NCR/Handelsblad, maar ook enkele regionale dagbladen, zoals het Brabants Nieuwsblad. En van een doorslaggevende stem van de betrokken redacties was al helemaal geen sprake meer. Een plan is een plan, maar verkoop is een feit.

Sinsdien is er door de redacties van AD en NRC/Handelsblad zeer terughoudend en plichtmatig gereageerd op hun eigen toekomstige positie. Niemand sprong al op de barricaden, sporen van ongerustheid werden voortdurend uitgewist en nergens klonk heldhaftig het woord: tegen! Terwijl er toch minstens enige reden moest zijn voor ernstige ongerustheid. Maar zelfs de wijze waarop binnen de kortste keren de belangen van het Brabants Nieuwsblad werden verkwanseld en nadat bleek dat een redactiestatuut ook maar geduldig papier is, ging elders het alarm niet over. Zoiets, zo lijkt de gedachte te zijn geweest, kan gerespecteerde landelijke dagbladen natuurlijk niet overkomen.

Zelfs de Nederlandse Vereniging van Journalisten, de vakbond die zich eerder dit jaar uitputte ten bate van piekurenredacties op de radio - niet echt een bijdrage aan de pluriformiteit en de werkgelegenheid - hield zich bedaard op de vlakte. Met behulp van het redactiestatuut was alles vast wel redelijk op te knappen met de nieuwe eigenaren. En zelfs de maatregelen, enkele jaren geleden genomen om de pluriformiteit te waarborgen, mochten in dit geval eventueel terzijde worden geschoven; dagbladconcerns zouden ook wel meer dan éénderde van de markt mogen beheersen. Alle kandidaat-kopers waren immers keurige heren met de beste bedoelingen voor de pluriformiteit van de pers in Nederland. Daar waren vast wel mouwen aan te passen.

Management buy-out en een beursgang van de betrokken kranten om geheel zelfstandig te kunnen blijven? Het werd een interessante optie gevonden, maar meer ook niet, terwijl een vakbond toch minstens een groep deskundigen had mogen vragen dat eens snel en toch diepgravend te onderzoeken. Maar blijkbaar vroegen de betrokken redacties ook niet meer van hun bond. Afgelopen week pas werd zo'n onderzoek aangekondigd, want de redactie van NRC/Handelsblad lijkt dat óók een mogelijkheid. Maar dat bericht kon niet meer los worden gezien van de uitkomst van een eerder onderzoek, waaruit bleek dat tien procent van de abonnees de krant niet meer wil hebben als De Telegraaf er de baas van wordt. Het mag de redactie dan om het even zijn wie het bedrijf bezit, bij een gevaarlijk groot deel van de lezers leven de oude sentimenten nog volop. En misschien zelfs wel een realistisch beeld van de gang van zaken op de dropmarkt - de economische berichtgeving is natuurlijk niet voor niets een speerpunt van hun courant.

VOL VERTROUWEN De redactionele reacties op de aangekondigde verkoop waren allemaal van een lauwheid, die doet veronderstellen dat er eigenlijk niets aan de hand is. Sterker nog, niets aan de hand kan zijn. Wat er ook gebeurt, wie ook de nieuwe eigenaar mag worden; Algemeen Dagblad en NRC/Handelsblad zien elke toekomst geïnteresseerd maar vol vertrouwen tegemoet. Zodanig zelfs, dat eerder deze week een redacteur van het AD telefonisch kwam vragen waarom de redacties van de andere kranten zich niet vreselijk opwinden? Volgens zekere deskundigen immers, zullen kranten als Trouw en Het Parool dodelijke slagen oplopen als De Telegraaf het NDU-pakket opkoopt. De Telegraaf bezit dan een dusdanig deel van de advertentiemarkt, dat het bedrijf de tarieven kan dicteren en elders adverteerders zal weglokken. Merkwaardig, merkwaardig. Terwijl de situatie er toch werkelijk een is met slechts één hard feit: AD en NRC/Handelsblad worden verkocht. Pas als duidelijk is aan wie en onder welke consequenties wordt het voor de omstanders tijd zich beraden. Blijkbaar rekenen de betrokken dropfabrikanten zich rijk met voorbijgaan aan hun eigen ongewisse toekomst.

Kwestie blijft natuurlijk dat De Telegraaf maar één van de gegadigden is om AD en NRC/Handelsblad te kopen. Voor elk van de andere opties (Wegener, VNU en Perscombinatie, of misschien wel een buitenlander) gelden weer andere bezwaren of voordelen. Het is maar net of je mee wilt liften op de roze wolk die dezer weken boven de dagbladmarkt lijkt te hangen. In het meest ellendige scenario zouden de kranten met de zwakste positie wel eens klappen kunnen oplopen. Mooi.

De scenario's zijn op vele plaatsen uitgetekend als voor een paardenkoers. Met terugkerend De Telegraaf als voornaamste kandidaat-koper. Wegener heeft te veel lokale en regionale belangen om er in eigen huis landelijke concurrenten op na te kunnen houden. De VNU is geen echt dagbladenbedrijf en heeft ook al last van te veel interne regionale belangen. Perscombinatie heeft het geld niet. Alleen De Telegraaf heeft de centen, heeft binnen het bedrijf de mogelijkheden en heeft er de aandeelhouders naar om op de dagbladenmarkt verder te expanderen.

Een heel peloton luchtfietsers passeerde afgelopen weken met de fraaiste voorstellingen van zaken, waarbij de te verkopen kranten als maar groter en rijker werden gerekend, en alleen kleinere kranten, die bovendien niet eens directe concurrenten zijn van de te verkopen landelijke dagbladen, als reeds verslagen slachtoffers werden afgeschilderd. Een bizar beeld, als steeds gebaseerd op de gedachte dat hier dagbladen werden verkocht als waren het rolletjes drop.

Men kan zich maar beter niet afvragen hoe het met de onderlinge verhoudingen verder gaat, indien de aangekondigde dagbladveiling - want dat is het - uiteindelijk toch enige vervelende bijverschijnselen oplevert voor een van de betrokken kranten. Die vervolgens, verwijzend naar van oudsher geliefde zaken als identiteit en zelfstandigheid, de algemeen bindende factoren van de pers, een beroep doet op onderlinge solidariteit in de hofhouding van de koningin der aarde. Want dan kan in veel gevallen slechts een verbaasd 'hoezo?' resteren.

Het moet toch voor een enkele redacteur in de etalage van de NDU op den duur al te pijnlijk zijn geworden om steeds maar weer te lezen dat de kwaliteit en de identiteit van de betrokken kranten er in dit spel niet meer toe deed - de bezorgers, ja, die waren een punt van overweging. Maar tot een opstand heeft dat merkwaardigerwijs nergens geleid.

Eigenlijk sinds dinsdag bleek dat zeventig procent van de abonnees van NRC/Handelsblad niet gecharmeerd is van een krant die eigendom is van De Telegraaf en tien procent zoiets zelfs absoluut niet wil, is er een lichte verhoging der redactionele activiteit te bespeuren geweest.

SJIEK De positie die De Telegraaf werd toebedacht was dan ook wel erg fraai. Het is een bedrijf dat, bijvoorbeeld in tegenstelling tot kandidaat-koper Perscombinatie, aan de beurs genoteerd is en grote verantwoordelijkheid bezit voor z'n aandeelhouders, die niet allemaal eerst naar de belangen van de pluriforme pers in Nederland kijken en pas daarna naar die van hun eigen portemonnee. Maar sinds De Telegraaf zich geïnteresseerd heeft getoond in de twee Rotterdamse kranten, wordt dit bedrijf alom beschreven als een van nobele, echte krantenlui, die het sjiek vinden er een 'kwaliteitskrant' als NRC/Handelsblad bij te hebben en verder natuurlijk het beste voor zullen hebben met het Algemeen Dagblad. Nee, het alsmaar zichzelf vernieuwende AD zal ook onder die baas rustig kunnen doorgaan met dure promotiecampagnes in sterke Telegraaf-streken als de Amsterdamse Concertgebouwbuurt.

Niemand die zich blijkbaar nog herinnerde hoe het de Londense Times verging, ooit de meest eerbiedwaardige krant van de wereld. Mediamagnaat Rupert Murdoch vond het in 1981 ook wel sjiek om zo'n kwaliteitskrant onder z'n beheer te hebben en kocht de krant, met uiteraard nog mooiere redactionele garanties dan waar bijvoorbeeld NRC/Handelsblad bij De Telegraaf op schijnt te kunnen rekenen. Bijna vijftien jaar later doet de Times inhoudelijk en uiterlijk vreselijk veel moeite om het sinds Murdochs bemoeienis, die binnen een jaar toch iets verder bleek te gaan dan alleen de trots op zijn sjieke bezit, verloren terrein weer in te halen. Een noodzakelijke operatie, maar uit economisch oogpunt uiteraard.

Trouwens, bij het Brabants Nieuwsblad zeggen ze bij de meeste verhalen over de verkoop van hun landelijke collega's ook: 'en gij geleuft dâ'. Daar weten ze al dat hun door Reed Elsevier aan de VNU verkochte krant voortaan vorm wordt gegeven op het telmachien van de managers en niet meer op de redactie. Alsof er niets méér achter het bestaan van De Stem en het Brabants Nieuwsblad zat dan wat eigenzinnigheid van twee om onbegrijpelijke redenen gescheiden kranten met elk een eigen historie en cultuur.

Er bestaan geen waarborgen voor kranten die volstrekt in het ongewisse van eigenaar veranderen. Dat hoef je niet eens in Engeland te gaan leren, dat kun je ook opsteken van de Nederlands dagbladhistorie. Er is geen enkele reden om zo gelaten af te wachten als de afgelopen weken gebeurd is bij de betrokken kranten. Het is pijnlijk voor de journalistiek om dat te moeten constateren. Want het zegt veel over de sinds een jaar of vijf sterk gewijzigde relatie tussen de redacties en hun produkt.

'Er wordt met ons gesold', constateerde H. J. Hofland eind '88 weerbarstig in zijn NCR/Handelsblad, toen er alleen nog maar een plan was om samen te gaan werken met Perscombinatie. Nu er een volstrekt onduidelijk maar realistisch gezien mogelijk veel bedreigender feit is, meldde NRC/Handelsblad laatstelijk dat Hofland afwezig is in verband met een binnenlandse busreis. Het is dus nog even wachten op zijn analyse onder de kop: 'We hebben het er wel naar gemaakt'.