De stemmers ernstig nemen...

Als de voorspelling van opiniepeilers uitkomt, zal vandaag bij de provinciale statenverkiezingen meer dan de helft van de kiezers geen gebruik maken van het recht om te stemmen. Helemaal ongelijk hebben de thuisblijvers niet. De statenverkiezingen zijn - het is treurig om opnieuw te moeten vaststellen - in hoge mate een schijnvertoning, hetgeen vooral een gevolg is van de onbekendheid met het provinciebestuur, laat staan dat dat tot de verbeelding spreekt.

Het kan van een zuivere houding getuigen om, waar niet weloverwogen kan worden geoordeeld, een oordeel achterwege te laten. Thuisblijven hoeft dan ook niet per se gelijk te staan aan desinteresse. Het tegendeel kan zelfs waar zijn. Niet stemmen kan als een signaal aan de politiek worden opgevat om de verkiezingen voor provinciale staten weer daadwerkelijk inhoud te geven. Dat die inhoud nu voor de meeste kiezers ontbreekt, behoort de politiek zichzelf aan te rekenen en daarover passen geen krokodilletranen.

De provincie vormt in bestuurlijk Nederland een diffuse bestuurslaag tussen rijk en gemeenten, te klein voor het tafellaken, te groot voor het servet. Een bestuurslaag ook die voortdurend onzeker is geweest van haar bestaan, de laatste jaren vooral door de vorming van allerlei intergemeentelijke samenwerkingsverbanden en beleidsregio's, waarop de burgers nauwelijks zicht hebben en de mogelijkheden tot democratische controle beperkt zijn.

De landelijke politiek kan er veel aan bijdragen dat schemerbestuur op te ruimen ten gunste van de provincie. Het kabinet-Kok lijkt daarvoor gevoelig en tendeert in zijn beleid ook naar een ruimere toedeling van taken en bevoegdheden aan het provinciale bestuur. Dat valt zeer toe te juichen, zeker waar die tendens samenvalt met een herlevend zelfbewustzijn van de provinciebesturen.

Een inzet van de nationale politici in deze zin valt in elk geval beter te waarderen dan de wijze waarop zij zich nu met de statenverkiezingen bemoeien. Die bemoeienis versterkt eerder de vicieuze cirkel waarin we met dit type verkiezingen verzeild zijn geraakt dan dat zij een uitweg biedt.

Het ligt niet in de lijn en traditie van deze krant op te roepen vandaag thuis te blijven. Het recht om te stemmen behoort tot de wezenskenmerken van onze democratie en daaruit vloeit als vanzelf een oproep voort van dat recht gebruik te maken. Gezien de fictieve betekenis die aan het oordeel van de kiezers over de provinciale volksvertegenwoordigers moet worden toegekend, valt die oproep evenwel zwaar.

...maar ook de thuisblijvers

Dat geldt temeer waar landelijke politici de verkiezingen voorstellen als een soort referendum over het paarse kabinet of over de kwaliteit van de oppositie. Zij doen daarmee niet alleen de statenverkiezingen tekort, maar ook het mandaat dat zij nog maar een klein jaar geleden van de kiezers hebben verkregen. Op deze manier maken zij van de vierjaarlijkse verkiezingen en daarmee van de democratie een lachertje.

In het verleden wilden de Haagse politici nog wel eens terughoudendheid betrachten als het om provinciale of plaatselijke verkiezingen ging. Daarvan is thans geen sprake meer. Zij hebben alle scrupules om deze stembusstrijd te nationaliseren van zich afgeworpen en een campagne gevoerd die in intensiteit, en helaas ook wat de toon aangaat, nauwelijks heeft ondergedaan voor die voor de Kamerverkiezingen. Waartoe eigenlijk?

Door zoveel belang te hechten aan een tussentijds rapportcijfer van de kiezers, versterken zij niet maar ondermijnen juist de bestuurlijke slagvaardigheid van het landsbestuur, dat een periode van vier jaar doorgaans al krap bemeten vindt. Regeren wordt op deze manier een nerveuze hink-stap-sprong, waarbij slechts ogenschijnlijk sterk rekening wordt gehouden met het kiezersoordeel.

Een uitkomst zou kunnen zijn de verkiezingen voor de provinciale staten niet op één dag te houden, maar te spreiden. In dat geval zou een inventieve oplossing moeten worden gezocht voor de getrapte verkiezing van de senaat. Zoals het nu gaat, kan het in een democratie die zichzelf serieus neemt niet doorgaan. Daarom doet de politiek er goed aan vandaag niet alleen de stemmers, maar ook de thuisblijvers ernstig te nemen.