Dichter Herbert overleden

AMSTERDAM - “Als de sleutel tot de hedendaagse Poolse poëzie de collectieve ervaring van de afgelopen decades is, dan is hij er de beste vertolker van.” Dat schreef Nobelprijswinnaar Czeslaw Milosz over zijn landgenoot, de dichter Zbigniew Herbert, die gisteren op 73-jarige leeftijd na een lang ziekbed in Warschau overleed.

Herbert werd geboren in Lvov, in de huidige Oekraïne, en streed tijdens de Tweede Wereldoorlog tegen de Duitse bezetters. In 1950 publiceerde hij zijn eerste gedichten. Toen hij weigerde mee te werken aan Stalins regime werd hij uitgeroepen tot 'vijand van het volk'. Veel van zijn poëzie werd daarom illegaal gepubliceerd. Herbert werd een advocaat van de Poolse veranderingen en sloot zich in 1981 aan bij Solidariteit. Uit protest tegen de macht van de communisten verliet hij Polen in 1986. Hij keerde terug in Warschau in 1992, drie jaar na de val van de Muur.

Hoewel Herbert in zijn literaire werk de wereld toeliet, was hij geen belerend dichter. Eerder toonde hij zich een scepticus, die op ironische toon zijn gedachten onder woorden bracht. Vaak bewandelde hij daarbij een literaire omweg. Zo nam hij nogal eens de mythen, symbolen en legenden uit de Griekse en Romeinse Oudheid als uitgangspunt om iets over de moderne wereld te berde te brengen. Herbert schreef gedichten in de huid van keizer Claudius of Apollo. In de inleiding bij 'Barbaar in de tuin', essays over reizen naar Italië en Frankrijk, schreef Willem van Toorn: “Dat Herberts ontdekkingsreis door het verleden toch geen papieren reis wordt, komt door de magie van zijn taal.” Herberts bekendste werk is 'Meneer Cogito' (1974). Meneer Cogito is een tegelijk rationele en gevoelige figuur, die Herberts gedachtegoed - opnieuw via een omweg - subtiel verwoordt.

Herbert dichtte over Meneer Cogito's (en dus zijn eigen) oog voor 'de charme van het vergaan': “De onsterflijkheid / bracht hem als kind al / in een staat van tremendum. / Waar zou hij de goden om benijden?” Voor uitgeverij De Bezige Bij, die Herberts werk in Nederland uitgeeft, gaat Gerard Rasch in de komende jaren Herberts 'Verzamelde Gedichten' vertalen.