Praten met chimpansees

Zijn overgrootvader hield slaven. Een doodgoede man die niet beter wist, zegt Roger Fouts. Zelf bestiert de Amerikaanse etholoog een familie chimpansees. Een doodgoede man die dat heel verkeerd vindt. “In feite ben ik een gevangenbewaarder. Maar ik heb geen alternatief.”

De titel van zijn boek etaleert meteen de bron van zijn frustratie. Naast de foto van een man en een mensaap, in druk gesprek gewikkeld, staat eenvoudig: Van mens tot mens.

Tot mens? Gesprek? Jazeker, de man wijst op zijn mond, de chimpansee kijkt aandachtig en kromt de rechterhand. Ze spreken de doventaal van de VS, het American sign language (ASL). Washoe is door de wetenschappelijke mentoren van Fouts, Allen en Beatrix Gardner, opgevoed als was ze een doof klein meisje. Spreken in haar omgeving was taboe voor haar verzorgers. Want zo ongeschikt als tong en strottenhoofd van een chimpanseekleuter zijn om meer uit te brengen dan 'papa' (ook dat experiment is gedaan), zo geschikt zijn de handen van de meest aan de mens verwante diersoort.

En dat hadden de Gardners niet bedacht, maar de mensapen wel. De Nederlander Adriaan Kortlandt meldde als eerste dat chimpansees in het wild met elkaar gebaren. “Het is nauwelijks mogelijk het belang van de hand in hun sociale leven te overschatten”, schreef hij. Hij zag tekens voor 'kom hier' en 'mag ik erlangs?' Verschillende groepen chimps bleken verschillende soorten gebarentaal te hanteren, Dat ruikt eerder naar cultuur dan naar dom instinct.

Tegen dat instinct hebben Roger Fouts en zijn vrouw Deborah hun hele carrière gestreden. De gevestigde taalwetenschap reageerde echter op zijn onderzoek zoals het van-kaft-tot-kaft christendom op het Darwinse. Dieren kúnnen eenvoudig geen taalgebruikers zijn, omdat taal een onderscheidend kenmerk van de homo sapiens is. En als dieren dan toch taal gebruiken, dan toch zeker geen grammatica, want dát is nou net het kenmerk van echte mensentaal. Enzoverder.

Wat Fouts daar tegenover stelt zijn duizenden pagina's logboek en uren video waarop mensapen praten met mensen, met elkaar en, kan het menselijker, met zichzelf. En zijn persoonlijke ondervinding, hij noemt het zelfs een spirituele ervaring, dat de omgang met een chimpansee een en al herkenning is.

De volgende morgen ging ik naar haar toe. Zodra ze me zag komen, trok ze haar wenkbrauwen op en gebaarde BABY? Ze hield haar armen over haar borst gevouwen om de vraag te benadrukken. Ik leunde naar haar toe en met al het medeleven dat ik op mijn gezicht kon tonen, vouwde ik mijn armen tegen me aan en stak mijn twee handen met de linker handpalm naar beneden en de rechter handpalm naar boven. Toen rolde ik beide handen heel langzaam in het gebaar voor dood: BABY DOOD, BABY WEG, BABY AFGELOPEN.

Washoe liet haar armen in haar schoot vallen. Ze ging in de uiterste hoek zitten en keek met lege ogen de andere kant op.

Het gaat inmiddels een stuk beter met Washoe. Ze heeft een geadopteerde zoon grootgebracht en een aantal andere jonge dieren in haar familiegroep opgenomen. Fouts: “Ik heb gisteren nog gebeld. Als het ontbijt wordt gebracht, zegt ze mijn vrouw gedag, met een knuffel, en dan kijkt ze over haar schouder en vraagt naar mij.”

“Het gebaar voor 'Roger Fouts' is het gebaar voor de letter 'F' en dan daarmee aan het oor trekken. Dat verwijst naar een gouden oorringetje en dat verwijst weer naar Californië. Zo heet ik dus in ASL: Roger uit Californië. Mijn vrouw zegt telkens dat ik weg ben, in een vliegtuig en dan weet ze voor die dag weer genoeg. Waar ik ben interesseert haar niet, net als bij de meesten van ons is het excuus niet interessant.”

In vergelijking met de meeste chimpansees die buiten Afrika zijn geboren of gebracht heeft Washoe het goed. De anderen zitten in nauwe hokken te wachten tot ze aids krijgen of totdat andere proeven hun uitwerking tonen. Washoe heeft een ruim huis met tuin en een hooggeleerde verzorger die tot het (ook wel eens pijnlijke) besef is gekomen dat hij nooit meer een carrièrestap zal kunnen doen die haar alleen achter laat. “Terwijl het eigenlijk een gruwel is als je ziet waar ze thuis had kunnen zijn, in de natuur. Ik ben vanochtend naar het Anne Frankhuis geweest, daarmee zou je het kunnen vergelijken: opgesloten terwijl je rond zou moeten kunnen lopen, levend met één familie terwijl je een veel grotere groep mensen zou moeten zien.”

Hij zag er toevallig een ansicht aan de muur met als titel 'theevisite bij de chimpansees'. Mensapen van een jaar of drie met kopjes en bordjes voor zich. “Als ik dat soort dingen zie denk ik meteen: waar is de moeder? Want die hebben ze op die leeftijd nog jaren nodig. In een hoekje van die foto zie je trouwens nog een stukje ketting.”

Over de rand, die vergelijking met het Achterhuis? Niet voor Fouts, voor wie de nauwe verwantschap tussen mens en aap een gegeven is. Anderen zouden die verwantschap ook moeten voelen: “Dawkins gaf ons een beeld daarvoor. Als jij de hand van je moeder vasthoudt, en zij houdt de hand van de grootmoeder vast. En die weer van je overgrootmoeder en zo gaat de rij de Herengracht hier af. Dan komt er na 220 kilometer een voormoeder die met haar andere hand niet haar moeder, maar haar andere dochter vasthoudt. Zo gaat er een hele rij dochters weer terug en staat er tenslotte tegenover jou . . . een chimpansee. Om in die keten een scheiding te leggen en te zeggen: deze kant is menselijk, die andere kant is dierlijk, dat lijkt me onwetenschappelijk.”

Ongeveer 98 procent van het DNA van een chimpansee is gelijk aan dat van een mens. Hoeveel van de verschillen tussen mens en mensaap nog natuur zijn en hoeveel cultuur, daarover moest het opvoeden met gebarentaal van Washoe uitsluitsel bieden. En het boek van Fouts is, behalve een spannende geschiedenis waarin sommige mensen het goed voorhebben met mensapen en andere helemaal niet, ook een overtuigend wetenschappelijk betoog over de resultaten van dat onderzoek, en over de oorsprong van de taal.

Volgens Fouts is het menselijk spreken met gebaren begonnen. Hoe zou de natuur bij toeval een compleet taalapparaat in hersenen en keel kunnen installeren, bij een soort die tot dan toe alleen maar een grom en een grauw te horen bracht? Maar gebaren, gemaakt met de lenige klimhanden van de primaat, leveren meteen nuttige communicatie op. De volgende, speculatieve stap is dan dat hersenen naarmate ze ingespeeld raakten op de fijne motoriek van het gebaren, hetzelfde met de tong gingen doen.

Fouts heeft opgemerkt dat onderzoekers die veel met mensapen werken uiteindelijk hun gedrag overnemen. “Biruté Galdikas beweegt zich net zo statig en bedachtzaam als de orang-oetans waar ze mee werkt. Dian Fossey had echt iets gorilla-achtigs. En ik ben chimpig. Wat veel gemakkelijker is, omdat dat nu eenmaal het meest overeenkomt met gewoon menselijk gedrag. Soms ontsnapt me iets: dan kijk ik bijvoorbeeld dreigend als iets me niet bevalt, met de mond een beetje in een o-stand. Dat vinden mensen wel ietsjes raar, maar toch ook niet krankjorem. Terwijl mensen andersom de grootste zonden begaan in de omgang met chimpansees: breed lachend naar ze gaan staan kijken, terwijl dat voor hen de dreighouding is. Glimlachen doet een chimp met de onderkaak naar voren en alleen de ondertanden zichtbaar.”

Een spirituele ervaring noemt hij zijn omgang met Washoe. “Natuurlijk, het contact met een andere soort leidt als vanzelf tot een onderzoeken van je eigen ziel, tot nadenken over je relatie met de natuur. Net zoals mijn geloof een tegengif is tegen hoogmoedigheid, zo maakt ook het contact met chimpansees dat ik besef wat een dodelijke erfelijke eigenschap arrogantie eigenlijk is.”

“Een bestuurder van de universiteit heeft me eens toegevoegd: 'wat maak je je nu druk over die apen, ik dacht dat jij een christen was?' Maar tegen dat soort mensen zeg ik dan: wie at de appel in het paradijs? Het was geen chimp die ons de zondeval bezorgde. De mensapen verdienen eerder jullie excuses.”

“Net zomin als ik een harde wetenschappelijke scheidslijn accepteer tussen mens en mensaap, aanvaard ik een religieuze. In Prediker 3 vers 18 zegt Salomo: waar staat geschreven dat de zielen van mensen omhoog gaan naar de hemel en die van dieren afdalen onder de aarde? Als ik in de hemel kom, komt Washoe daar ook.”