Rondgegeten beer ziet de olie aan zijn neus voorbijgaan/Azerbeidzjan verkoopt liever aan Amerikaanse maatschappijen

BAKOE - De wind speelt over het rustige water van de Kaspische zee een spel van rimpelingen en kleuren. Behalve verschillende tinten blauw, lichten ook alle kleuren van de regenboog op. De zee, die wordt omsloten door Azerbeidzjan, Rusland, Kazachstan, Turkmenistan en Iran, is bedekt met een film olie.

In de Azerbeidzjaanse hoofdstad Bakoe, direct aan zee gelegen, hangt als het windstil is een weeë oliegeur. De stad is omgeven met boortorens, die de aanblik bieden van een dennenwoud na een bosbrand. De torens staan in het water, langs de kust en in het achterland, kortom, zover het oog reikt over steppe en zee. De olieverwerkende industrie komt tot in de vervallen buitenwijken van Bakoe. Het affakkelen van afvalgassen gebeurt op enkele meters afstand van woonblokken.

Van al deze treurnis is in het centrum van Bakoe nauwelijks iets te merken - zolang het waait en dat doet het bijna altijd. De Italiaanse kledingketen Benetton is er neergestreken. Bakoe restaureert de oude binnenstad alsof haar leven ervan afhangt. Veel monumentale panden worden gesierd met glimmende messing plakkaten van oliemaatschappijen.

Bakoe verwacht zijn tweede 'olieboom'. Menig oud pand, dat nu wordt gesierd met namen als Exxon en BP, dateert uit de tijd van de eerste boom, die halverwege de vorige eeuw begon. Tot de komst van de Bolsjewieken in 1920 beleefde de stad een bloeitijd als gevolg van de olierijkdom. Azerbeidzjan hoopt nu op een opleving, nu de rust is weergekeerd na de turbulente jaren die volgden op de val van de Sovjet-Unie.

Met de onafhankelijkheid is in Azerbeidzjan “een einde gekomen aan het medvedism”, zegt vice-minister O. Hakverdijev van economische zaken opgetogen. Medved is het Russische woord voor beer. Die beer heeft zich volgens de vice-minister in zijn land alleen maar zijn buik rondgegeten, maar niets aan Azerbeidzjan gegeven. Het ministerie van economische zaken lijkt daarvan een illustratie. Gangen, kamers, muren: alles is volkomen kaal en leeg.

In de Azerbeidzjaanse olie-industrie werd ten tijde van de Sovjet-Unie nauwelijks geïnvesteerd, meent Hakverdijev. De Russen waren meer geïnteresseerd in de ontginning van hun eigen olievelden in West-Siberië. In Azerbeidzjan werden alleen de gemakkelijkst te ontsluiten olievelden aangeboord. En dat op zo goedkoop mogelijke wijze, met alle gevolgen van dien voor het milieu.

Azerbeidzjan beleefde direct na onafhankelijkheid van september 1991 enkele duistere jaren van burgeroorlog en oorlog met Armenië. Met de komst in 1994 van de huidige president Gajdar Alijev ging het land weer nadenken over de toekomst. De toekomst voor Azerbeidzjan, zo begreep de president, is het zwarte goud. “Allah heeft ons olie gegeven. Die kaart moeten we uitspelen. Dat is een kwestie van nationale veiligheid. De enige die deze kaart kan uitspelen is Alijev”, zegt vice-minister Hakverdijev, zittend achter zijn bureau waarop behalve een pakje sigaretten niets ligt.

Bij de exploitatie van de olievoorraden wil Alijev zich niet laten hinderen door de beer die zijn land zo lang heeft kort gehouden. Om de nationale afhankelijkheid te garanderen kiest Alijev zijn vrienden met zorg. De Amerikanen hebben een streepje voor. Het veelbelovende olieveld in de Kaspische zee gaat geëxploiteerd worden door een consortium, waarin Amerikaanse maatschappijen als Amoco en Exxon een aandeel hebben van veertig procent.

De Azerbeidzjanen hebben een wit voetje bij de Amerikanen. Alijev werd afgelopen augustus met alle egards ontvangen in het Witte Huis. Voor de VS zijn de olievoorraden van de Kaspische zee van het grootste belang. De VS willen de eigen energiebronnen sparen en tegelijkertijd niet volledig afhankelijk zijn van de Perzische Golf. “Deze onafhankelijkheid is een bron van grote zorg. De ontwikkeling van de Kaspische zee kan een olieleverancier opleveren van wereldformaat, die de nationale veiligheid kan vergroten, schreef het ministerie van energie van de VS dit voorjaar.

De massale aanwezigheid van de Amerikanen in Bakoe is onmiskenbaar. Aan praktisch elke lantaarnpaal langs de zeeboulevard hangt een Coca Colabord. In de betere kroegen is het Amerikaanse bier Budweiser verkrijgbaar. In deze duurdere bars - veertien gulden voor een biertje - is het knauwende Texaans van de olieboeren te horen.

De Amerikaanse ambassade is vooralsnog de grootste in Bakoe. De Russische ambassade is gevestigd op een etage in het afgetrapte en muffe Hotel Azerbeidzjan. De Russische wit-blauw-rode driekleur wappert zielig vanaf een balkonnetje. Deze derderangs vertegenwoordiging moet snel verdwijnen. Aan één van de boulevards bouwen de Russen nu een ambassade die niet onder doet voor een Hilton hotel.

Nog altijd beschouwt Rusland de gehele Kaukasus, waarvan Azerbeidzjan deel uitmaakt, als zijn natuurlijke invloedsfeer. De Russen zit daarom de prominente aanwezigheid van de Amerikanen allesbehalve lekker. “Het is een beetje een wild-westfilm waarin de indianen helemaal op het laatst de prairie weer innemen”, schetst F. Starr van het Amerikaanse Centraal Azië-Instituut de ervaring die veel Russische nationalisten nu hebben. President Boris Jeltsin heeft de Amerikanen al gewaarschuwd. “De Amerikanen hebben verklaard belang te hebben bij het gebied. Ons belang is enigszins afgenomen en de Amerikanen trekken meteen binnen. Ze schromen niet dat openlijk te zeggen”, zei de president eind augustus. Het Amerikaanse ministerie van buitenlandse zaken haastte zich te verklaren dat het niet denkt in termen van invloedsferen en dat het vooral geïnteresseerd is in stabiliteit en commerciële ontwikkeling. “Rusland en de VS hebben een gemeenschappelijk belang in de regio”, heette het.

Ruslands kracht ligt in het olietransport. De Amerikanen mogen greep hebben op Azerbeidzjan, iedere druppel olie die naar het buitenland gaat moet over Russisch grondgebied. Deze pijpleiding loopt naar de havenplaats Novorossisk aan de Zwarte Zee, 120 kilometer dwars over Tsjetsjeens grondgebied. De vice-president van het Azerbeidjaanse olieconsortium, A. McHaffie, maakt zich hierover geen enkele zorgen. “We hebben een deal met de Russen”, zegt hij onverstoorbaar. De Russen maken zich duidelijk wel zorgen over sabotage. Zij zijn daarom van plan een pijpleiding rond de opstandige republiek te leggen.

De Tsjetsjeense ambassade is gevestigd in één van de mindere buitenwijken van Bakoe. Alleen met grote moeite is de toegang tot de vertegenwoordiging onder in een vervallen flatgebouw te vinden. Bij de Tsjetsjeense vertegenwoordiger in Bakoe, A. Asajev, werkt de Russische pijpleiding rond zijn land alleen maar op de lachspieren. De Tsjetsjenen zouden onderhandelingen met de Russen over het olietransport alleen maar hoog hebben opgespeeld om de aandacht van de media te trekken.

Terwijl de gebedskralen door zijn hand glijden, legt Asajev uit waarom de Russische omtrekkende beweging zinloos is. Ook het gebied rondom Tsjetsenië, waar de pijp moet komen te lopen, mag volgens hem als Tsjetsjenië worden beschouwd. “De Tsjetsjenen zijn overal”, zegt de zaakgelastigde met een blik in zijn ogen die weinig goeds voorspelt. Asajev blijkt een aanhanger van de groot-Tsjetsjeense gedachte.

Een goede oplossing voor een pijpleiding is één ding, de handhaving van de vrede in de regio een andere. De Amerikanen is er momenteel alles aan gelegen vrede te stichten tussen Azerbeidzjan en Armenië, die nog steeds formeel met elkaar in oorlog zijn. In 1992 nam Armenië de Armeense enclave Nagorni Karabach in Azerbeidzjan in. Een oplossing is bovendien van belang, omdat Armenië met middellange afstandsraketten de Amerikaanse investeringen kan beschieten. Rusland leverde Armenië kort geleden voor twee miljard gulden aan wapentuig. Er is de Amerikanen veel aan gelegen een wapenwedloop aan weerszijden van de olievelden te voorkomen.