De Kennemerduinen zijn weer even nat als vroeger

Ik heb een foto uit 1962, waarin ik voortstap in het Zeeveld tussen dode berken en dor gras. Jaarlijks werd in de Kennemerduinen 14 miljard liter drinkwater gewonnen. Op 1mei van dit jaar is het oppompen van grondwater in en om de Kennemerduinen gestaakt. Daarmee is een eind gekomen aan een eeuw drinkwaterwinning in dit duingebied.

Het provinciaal waterleidingbedrijf PWN voorziet Zuid-Kennemerland tegenwoordig van gezuiverd drinkwater uit het IJsselmeer, wat winning in de duinen overbodig maakt. Nu geen grondwater meer wordt opgepompt, komen verdroogde duinvalleien weer onder invloed van het natuurlijke grondwater. De beheerders verwachten dat dit zal leiden tot herstel van de karakteristieke planten- en dierenwereld van vochtige en natte duinvalleien.

De vernatting heeft ook ongewenste effecten. Bij veel neerslag stroomt water af naar de woongebieden vlak achter de duinen, die merendeels zijn volgebouwd toen nog drinkwater werd gewonnen. Laag gelegen woningen krijgen dan wateroverlast. En door de stijging van het grondwaterpeil komen in sommige duinvalleien voedingsstoffen vrij uit oude, humeuze lagen, die zijn overgebleven van akkerbouw in de duinen, die tussen 1850 en 1950 op grote schaal plaatsvond. Ruigteplanten profiteren van de voedselrijkdom van deze gemiddeld vijftien centimeter dikke bovenlaag, die nu wordt verwijderd uit de duinvalleien De Wieringen en Groot Olmen. De grond wordt elders gebruikt om oude waterwinkanalen te dempen. Er gebeurt meer: binnen het duingebied wordt voornamelijk via pijpleidingen 170.000 m3 zand verplaatst. De oever van het Vogelmeer, die door zandwinning is ontstaan, wordt afgevlakt en daar komen nieuwe eilandjes. Het gebied is zo overhoopgehaald dat je het niet meer herkent.

Tijdelijke chaos

Die chaos is maar tijdelijk. Als de humuslaag is afgegraven, zal de wind weer vat krijgen op het zand van de Bruid van Haarlem, een paraboolduin in de vallei Langerak ten westen van het Vogelmeer. De natuurlijke dynamische processen, waarin wind, zand en grondwater samenwerken, zullen weer een rol gaan spelen. Nu al is de parnassia terug, die sinds de oprichting in 1950 het logo is van het nationale park De Kennemerduinen, maar tot voor kort schitterde door afwezigheid. Ik herinner me eind jaren vijftig uit de Kennemerduinen een prentbriefkaart te hebben verstuurd met een bijgetekende foto van parnassia, die er toen niet groeide.

Het natuurherstel vindt voornamelijk plaats in de westelijke helft van de Kennemerduinen. Voor het begin van het volgende broedseizoen zullen de werkzaamheden zijn afgerond, laat de afdeling communicatie van het PWN weten. Dan wordt het weer de moeite waard de wandeling achter de zeereep te maken van het paviljoen Parnassia naar de verre vallei De Wieringen tegen de grens met Duin en Kruidberg aan. Voorlopig zijn we tevreden met een wandeling van het Koevlak bij het begin van de Bloemendaalse Zeeweg via de Konijnenberg, het Heilige Land en het Halve Bos door het Zeeveld naar de Dronkendel en dan langs de Starreberg en door de Rietdel terug.

Afgerukt boomblad

Die wandeling voert deels door duinbos, deels door open duin. Zwammen zijn bedolven onder door de oktoberstorm afgerukt boomblad, dat deels nog groen is. In het bos zijn nog eenzame roze elfenschermpjes en bundels gewone zwavelkoppen te vinden. Op open plekken tussen de eiken, berken en dennen zijn de parelstuifzwammen rijp en lichtbruin, met een opening in de top, waar bruin sporenstof uit wolkt als je tegen de stuifbal tikt. Dat gebeurt ook door regendruppels en vallende takjes.

Berkenzwammen, rozebruin of zilvergrijs als berkenschors, zijn boomparasieten, die zieke en zwakke berken doden. Daarna verteren ze het hout, waarvan alleen donkerbruine kubussen overblijven: bruinrot. Die berkenzwammen komen al uit het hout als de boom nog rechtop staat. De onderkant van de hoed draagt buisjes, waarin de sporen worden gevormd, die vrij naar beneden vallen. Als de boom uiteindelijk omvalt, zijn de hoeden negentig graden gekanteld en kunnen de sporen niet meer uit de buisjes. Nieuwe hoeden groeien weer horizontaal: ze richten hun buisjes naar de zwaartekracht, een verschijnsel dat in de biologie geotropie wordt genoemd.

Bloemen en bessen

Een paar honderd meerkoeten zwemmen rond op 't Wed, favoriete speelplas van dagjesmensen, met een zandstrand, waar het bitterzoet met doorschijnend rode bessen tussen het verkleurende blad zich aardig weet te handhaven. Het water staat hoger dan ik me kan herinneren. Paartjes kauwen scharrelen langs de oever. Kauwen zie je overal in de duinen.

Langs de paden bloeien nog roze duinreigersbekjes, geel walstro, koningskaars en teunisbloemen en blauw slangekruid. Maar het meest vallen toch de oranje bessen op van de duindoorns, waaraan troepen kramsvogels zich tegoeddoen. Hoge kardinaalsmutsstruiken groeien in het open duin, de taktoppen soms kaal en gebleekt als doodsbeenderen, de twijgen zelf vol scharlakenrode vruchtjes en met nog een enkel roze verkleurd blad. Meidoorns zitten vol donkerrode appeltjes, egelantieren, wilde rozen van het duin, zijn afgeladen met rode bottels, de wilde liguster heeft trossen zwarte glimmende bessen.

Snorrend klinkt de roep van drie opvliegende grote lijsters. Trekvogels hebben hier genoeg te eten. In de herfst langs de kust naar het zuiden vliegend hebben ze al die besdragende heesters zelf met hun uitwerpselen vol pitjes uitgezaaid.

Met luid vleugelgeraas komen om tien voor vijf troepen van vele honderden spreeuwen over. Ze zijn op weg naar de Hazenwei, waar ze in de struiken de nacht zullen doorbrengen. Dat is vlak bij het deel van de Kennemerduinen, dat nu overhoop wordt gehaald. Ik ga daar volgend jaar wel eens kijken.