'De Muur zal altijd in onze herinnering blijven'

Hagen Koch staat op precies dezelfde plaats als op 15 augustus 1961, twee dagen nadat het DDR-regime met de bouw van de Berlijnse Muur begon. Met zijn rug leunt hij tegen de pui van het befaamde café Adler ('het eerste café in het vrije Westen'), zijn linkervoet zet hij in Oost-, zijn rechter in West-Berlijn. Hij doet na wat hij ruim 38 jaar geleden deed: ,,Ik trok een witte streep van zo'n vijftien centimeter breed, dwars over de straat. Op deze plek moest de Muur komen.''

Het is een van de bekendste plekken van de Duitse hoofdstad, de hoek van de Friedrich- en de Zimmerstrasse. Hier was decennialang de grensovergang Checkpoint Charlie. Daarvan is niet veel meer over, de Muur is al helemaal niet meer te zien. Alleen een dun strookje van kiezelsteentjes markeert de plek waar het gevaarte heeft gestaan.

Maar Koch weet als geen ander hoe de Muur heeft gelopen. Hij was in 1961, 21 jaar oud, cartograaf bij de Stasi en legde toen het verloop van 'de anti-fascistische beschermingswal' minutieus vast. ,,Ik was er destijds voor driehonderd procent van overtuigd dat die Muur er moest komen. Wij moesten ons verdedigen tegen de Navo.''

Na de val van de Muur, volgende week dinsdag precies tien jaar geleden, werd hij verantwoordelijk voor de afbraak. Koch verkocht hele stukken aan vooral buitenlands geïnteresseerden; ,,In het buitenland is er meer van de Muur over dan hier in Berlijn.''

In de stad is er nog maar op een paar plekken iets van te vinden. De meeste Berlijners weten wel waar de restanten staan. Koch, die opmerkelijk open is over zijn DDR-verleden waarvan hij ferm afstand heeft genomen, heeft er een dagtaak aan om buitenlandse cameraploegen en toeristen rond te leiden en vertelt met aandoenlijk enthousiasme over de geschiedenis van de Muur: ,,Tot 3 oktober volgend jaar is m'n agenda volgeboekt.'' Dan is het tien jaar geleden dat de twee Duitslanden zich herenigden.

Wie op eigen houtje de overblijfselen van de Muur wil bezoeken, kan het beste een dagkaart van het openbaar vervoer kopen (7,80 mark, twee zones volstaan), want ze liggen soms kilometers uit elkaar. Verder is een goede plattegrond noodzakelijk, te koop bij alle krantenkiosken en boekwinkels. Het startpunt is Checkpoint Charlie waar nog, in vier talen, de waarschuwing te lezen is: 'U verlaat de Amerikaanse sector'. Iets verderop in de Friedrichstrasse is het Checkpoint Charlie-museum dat pas uitgebreid is en waar onder andere te zien is welke toeren Oost-Berlijners uithaalden om naar het westen van de stad te kunnen vluchten.

Daarna terug naar café Adler (waar smakelijke lunches te krijgen zijn), linksaf de Zimmerstrasse in, de Wilhelmstrasse oversteken. We komen nu in de Niederkirchnerstrasse. Aan de linkerkant staat een behoorlijk lang stuk Muur, volgekladderd met graffiti en aangevreten door 'Muurspechten'. Het staat nu op de monumentenlijst. Erachter ligt 'Topografie des Terrors', voor een deel een buitenmuseum met onder andere de folterkelders van de Gestapo. Cynisch zegt Hagen Koch: ,,Deze plek is een concentratie van de twee dictaturen die deze eeuw hebben beheerst.''

Aan het einde van de Niederkirchnerstrasse rechtsaf de Stresemannstrasse in. Vlak voor de Potsdamer Platz staat aan de rechterkant nog een stukje Muur. Nog, want het wordt met afbraak bedreigd. Dat zou jammer zijn, want het is vrijwel het enige Oost-gedeelte, de kant waar de Oost-Berlijners tegenaan keken. De Muur bestond uit twee wanden. Daartussen waren de zogeheten 'stroken des doods' met wachtposten, bijtgrage honden, prikkeldraad en mijnenvelden. De meeste vluchtelingen (bijna vierduizend mensen hebben de overtocht gewaagd) kwamen niet verder dan de eerste versperringen.

Op de Potsdamer Platz nemen we de S-Bahn, naar station Friedrichstrasse. Daar overstappen op bus 157, richting 'Bundeswehr-Krankenhaus'. Bij de voorlaatste halte uitstappen. Hier is het Invaliden Friedhof, de oudste begraafplaats van Berlijn. De Oost-Duitsers hebben in 1961 dit kerkhof gedeeltelijk omgeploegd om er de Muur neer te kunnen zetten. Er staat een gedenkteken ter herinnering aan het eerste 'Muurslachtoffer', de man die dertien dagen na het begin van de bouw zijn vlucht naar het Westen met de dood moest bekopen. Er zijn ook DDR-formulieren te zien waarop met huiveringwekkende precisie staat aangegeven hoeveel vluchtpogingen er zijn geweest, hoeveel schoten er zijn gevallen en hoeveel mensen er zijn gepakt. Aan het noorden van de begraafplaats, tussen een paar flats in, is nog een oude wachttoren van de grenspolitie te zien. Hagen Koch en de directie van het Checkpoint Charlie-museum hebben op het nippertje kunnen voorkomen dat deze toren moest wijken voor een luxe appartementencomplex.

We lopen terug over de Scharnhorststrasse, naar het zuiden. Op de hoek van de Invalidenstrasse aan de overkant bus 245 nemen, naar het Nordbahnhof. Daar de Bernauerstrasse inlopen. Na een paar honderd meter staat aan de rechterkant hét Muur-monument, dat pas vorig jaar is onthuld. Het is van een ongekende lelijkheid: tussen twee enorme wanden van bijna zes meter hoog staat een stukje originele Muur die 3.60 meter hoog was. De bezoeker wordt op het verkeerde been gezet en krijgt de indruk dat het met die Muur eigenlijk wel meeviel. Zo moeilijk moet het toch niet geweest zijn om daaroverheen te klimmen?

Wie alles wil zien, moet terug naar het Nordbahnhof, de S-Bahn naar Friedrichstrasse pakken, en daar op een trein naar het station Warschauer Strasse stappen. Aan de rivier de Spree staat hier een van de laatste stukjes Muur, de East Side Gallery geheten. Vlak in de buurt, in de Ehrenbergstrasse, kun je in de winkel 'Intershop 2000' oude DDR-spullen kopen.

Al met al is er weinig over van de Muur die in totaal 170 kilometer lang was, waarvan 46 kilometer dwars door de stad Berlijn. De rest liep over voornamelijk landelijk gebied. Berlijners, zowel uit Oost als uit West, wilden zo snel mogelijk van het gehate bouwsel af en hadden geen oog voor de historische betekenis. Anno 1999 is er alom spijt over de daadkracht van toen. Er zijn zelfs plannen een klein gedeelte te herbouwen. Voor Hagen Koch hoeft dat niet: ,,Het is gelopen zoals het gelopen is. We moeten niet proberen dat te gaan corrigeren. De Muur zal altijd in onze herinnering blijven. Daar hebben we geen nieuw stukje voor nodig.''