Steriliseren om de oorlog te overleven

Van onze mediaredactie Buiten het feit zelf was er tot nu toe weinig bekend over sterilisatieprogramma's die tijdens de Tweede Wereldoorlog ook in Nederland zijn uitgevoerd. Mirjam Bartelsman heeft met haar documentaire 'Deportatie of sterilisatie' iets van de volle draagwijdte van dit ondergeschoven oorlogsleed zichtbaar gemaakt.

Bartelsman sprak met mensen die behoren tot de laatste overlevenden die zelf hun verhaal kunnen vertellen. Zoals met Wim Loeb die in 1943, toen hij 28 jaar was, met 103 anderen van de SS'er Aus der Fünten te horen kreeg dat hij aan deportatie kon ontkomen door zich te laten steriliseren. Na deze, volgens de Duitsers, 'harmloser Eingriff' zouden ze weer naar huis mogen en hoefden ze de ster niet meer te dragen.

Loeb dacht geen tel na. “Ik was net getrouwd. Gesteriliseerd terugkomen bij mijn vrouw zou de basis voor een goed huwelijk hebben weggeslagen. Daarom koos ik nog liever voor deportatie.” Door onenigheid bij nazi's over de sterilisatie werd hij niet naar Auschwitz gestuurd maar in juli 1943 ontslagen uit Westerbork.

Volgens H. Blom, directeur van het Rijksinstituut voor Oorlogsdocumentatie, heeft het beleid ook bij de Duitsers voor discussie gezorgd. In een geheime nota van een vergadering van 5 mei 1943 stond dat joden vrijwillig werden gesteriliseerd. Als er werd tegengestribbeld, zou het met dwang gebeuren. “De behandeling van weigeraars was een twistpunt. Op het moment was er kennelijk iemand aan het woord die vond dat ze weg moesten. Bij de uitvoering was er waarschijnlijk een ander, machtiger persoon, die vond dat weigeraars nog beschermd moesten worden.”

In 1943 werd sterilisatie in Nederland op ruime schaal toegepast op joden die met niet-joden waren getrouwd. Van de in totaal 8 610 gemengde huwelijken zouden 2 562 echtgenoten zijn 'ontsterd', zoals de Duitsers het noemden: 1 146 mannen en 1 416 vrouwen.

Volgens Blom is het een combinatie van factoren, waardoor er hierover weinig bekend is. “Het was een generatie die leefde in de jaren '40-'45. Praten over voortplanting en de daarmee geassocieerde seksualiteit lag toen nog in de taboesfeer. Daarnaast had sterilisatie te maken met zelfrespect. Het was iets intiems. Bovendien voelden vele slachtoffers zich schuldig dat ze de oorlog op die manier hadden overleefd.”

Bartelsman: “Het is niet zo dat het allemaal geheim is, maar de slachtoffers hebben nog nooit hun persoonlijke verhalen verteld. Het is zoals één van de betrokkenen het verwoordt: Toen vond je het een schande, nu is het een oorlogsmisdaad.”