dans

AMSTERDAM - Van dans wordt wel beweerd dat zij de oudste kunst is waarmee mensen hun geheugen oefenen. Hoe de zogenoemde mnemo-techniek van dans in ons lichaam werkt, hoe wij onze ervaringen fysiek opslaan en bij het terughalen daarvan schiften, vervormen, sturen, is echter een vraag die we niet kunnen beantwoorden.

Des te uitdagender is het onderzoek van choreografen en dansers naar het lichamelijke geheugen en de spanning tussen hun werkelijkheidsbeleving, hun herinneringen daaraan en hun bewegingsmogelijkheden. Beweging is even vluchtig als ons geheugen denkt. In haar boek over podiumkunsten, 'Feeling and form', concludeerde Susanne Langer zo treffend: 'drama is the art of memory, dance the art of destiny'.

Hoe intrigerend is daarom bij voorbaat de poging van Anna Teresa de Keersmaeker en haar zus Jolente (actrice en drama-docente in Antwerpen) om twaalf dansers van het gezelschap Rosas aan dat geheugen-dansonderzoek te onderwerpen. Donderdagavond was het resultaat, 'Just Before' getiteld, in het Amsterdamse Muziektheater te zien.

De gezusters De Keersmaeker voeren elf Rosas-dansers, zeven meisjes en vier jongens op, die zich op basis van simpele beschrijvingsopdrachten en onder begeleiding van het Ictus ensemble, aan de ondoorgrondelijkheid van geheugenprocessen uitleveren. Composities van John Cage, Thierry de Mey, Magnus Lindberg en Steve Reich dienen daarbij als kader en katalysator.

Nevelvlek

Associaties en emoties komen als het ware uit een grijs-blauw-zwarte nevelvlek ( de kostuumkleuren) in een open, witte toneelruimte tot leven. Het toneel biedt zich aan als een repetitieruimte, omringd door stoelen, tafels, kledingkastjes, EHBO-spullen en muziekinstrumentarium. Anders gezegd, dit is het open vizier waarin getast wordt naar de mechanismen van vergetelheid.

Op de achterwand geeft een stationsklok de reële tijd aan en schuift oranje neonlicht voortdurend omhoog en omlaag. Het is zeker niet de enige letterlijke verwijzing van ontwerper Jan Verweyveld naar bekende toneelontwerpen van Jean Paul Vroom voor balletten van Hans van Manen. Achter situatiebeschrijvingen, die soms sputterend en haperend als gold het een schrijnend, ondraaglijke pijn worden gearticuleerd, gaat het verlies van tijd schuil. Het is een pijn die door de woorden bevestigd en door de bewegingen ondervangen lijkt te worden. Dans als balsem op geslagen wonden?

Verbluffend

Hoe dan ook, de taal van woorden en de taal van beweging roepen elkaar met zwiepende armen, huppelende voeten en oprispende zwaaibewegingen op. Stiltes en leegten worden gevuld met een verbluffend bewegingsidioom en een verschrikkelijk saai gestuntel met woorden. Glijdend, tuimelend, dwarrelend, stortend, verkeren de elf nu eens in een pandemonium, dan weer in rustiger vaarwater.

Het is vooral het pretentieuze gehalte van de tekstspinsels die 'Just Before' tot alles behalve makkelijke kost maken. Op geduld en concentratie wordt een overdreven zwaar beroep gedaan. Waren de dansers en muzikanten op en rondom het toneel niet zulke overtuigende vaklui, dan had ik de lange zit amper volgehouden.

Intrigerend blijft de rol van de twaalfde Rosas danser, Farooq Chaudhry, die in het conflict tussen memory en destiny als geïnteresseerde, prikkelende toehoorder buitenspel fungeert. Tussen het meubilair op de verhoogde orkestbak gezeten, neemt hij de kolkende, gistende, soms inzakkende dan weer rijzende brij waar, waardoor alles wat zich op het toneel afspeelt als zijn 'state of mind' kan worden opgevat.

Deze man, gekleed in rood, wil weten en net voordat de tijdbeschrijvers en -verdrijvers dreigen te verzanden, geeft hij hun een mogelijkheid tot expliciteren of wegschieten. Zijn aandeel in het creatieve proces levert ook de tekst in het programmaboekje. Is hij de Proust van het geheel?

Tot aan de pauze is 'Just Before' nog spannend, vooral door een knap opgebouwde drumming-dans. Na de pauze slaat de leegte compromisloos toe, zowel letterlijk als figuurlijk. Dansers draven en dreutelen maar door, er is een nummertje stoelsmijten en zij bestoken elkaar met geouwehoer. Wil, zin, doel... alles lost in flarden op, niets wordt bereikt. Als drama deed Just Before me te weinig om zelfs een paar uur na alle bestemmingsloze dans nog te (willen of kunnen?) herinneren. Quod erat demonstrandum ?