Onbewust

Soms komen er bij het typen rare woorden te staan die je grijnzend kunnen aankijken. Vooral bij het typen van e-mail-berichten worden in de haast typefouten gemaakt.

Ik wilde een Amerikaanse collega een goed nieuwjaar wensen en zag tot mijn verbazing dat ik getypt had: a dood new year. Freud wist er wel raad mee en duidde dit soort 'Fehlleistungen' als aangestuurd door onze onbewuste wensen. Toch zouden zulke fouten best op toeval kunnen berusten, of op het feit van eenvoudige letteromkeringen, zoals een dyslectisch kind die om de haverklap maakt, zonder enige aansturing vanuit een affectief onbewuste. Soms blijk ik brieven te hebben beëindigd met “hatelijke groet”. Een andere keer met “vriendelijke griet”. Dit zouden Freudiaanse vergissingen kunnen zijn. Maar de r en t liggen op het toetsenbord wel naast elkaar, evenals de i en de o.

Als ongelovige in de Freudiaanse leer sta ik altijd sceptisch tegenover verklaringen vanuit het onbewuste. Alsof daar een brein werkzaam zou kunnen zijn met eigen sturingsmechanismen en eigen belangen. En toch. . . Ik knipte iets uit een krant, ik vergat te noteren welke, en wie de schrijver was. Hij (of zij) berichtte van hersenonderzoek waaruit blijkt “dat voorafgaand aan eenvoudige handelingen reeds voorbereidende hersenstroompjes gemeten kunnen worden. Wanneer je aan tafel de pot pindakaas pakt, dan is een seconde daarvoor al hersenactiviteit in het pottenpakdeel van het brein meetbaar. . . nog vóór je je bewust bent dat je eigenlijk pindakaas op je brood wilt”. De onderzoekers schreven daarover: “Iemand of iets neemt deze beslissingen, de persoon zelf is dat niet.” Bij dromen verbaas ik me erover dat er terwijl je slaapt, en je bewustzijn ook, zulke goed geregisseerde, in principe mogelijke verhalen tot stand komen. Het zijn geen willekeurig aaneengevlochten gebeurtenissen, maar tevoren bedachte constructies. Soms zelfs ingenieus van plot. Wie doet dat dan? Ik niet, want ik slaap.

Mijn vrouw en ik kennen allebei het fenomeen van een vaag ergens-voedsel-hebben-laten-liggen signaal. Als we ergens in huis iets hebben lopen eten waarvan we de rest tijdelijk ergens hebben laten liggen omdat er iets belangrijkers tussen kwam, vergeten we die rest gemakkelijk. Maar dan krijg je opeens een vaag signaal: je hebt nog ergens iets eetbaars liggen, ga zoeken. Eerst vertrouwde ik die signalen niet, dacht dat ze door een wens waren ingegeven, maar gek genoeg blijken die signalen meestal juist te zijn, hetgeen pas blijkt als je gaat zoeken en dan dat stukje kaas weer vindt. Ik zou dit aan Piet Vroon hebben kunnen voorleggen, en ongetwijfeld had hij mij dan gewezen op de werkzaamheid van een ouder brein, vanuit de tijd dat verstoppen en weer localiseren van voedselresten van groot belang was om te overleven.

Dank aan die lezers die mij hun plotselinge inzichten uit hun kinder- en jeugdjaren toestuurden. Er zijn heel mooie en indrukwekkende bij. Ik kan er niet genoeg van krijgen. Mag ook per e-mail: kohnstam@euronet.nl.