Huidig systeem donatie beter dan 'geen bezwaar'

De auteur is medewerkster van het Universitair Centrum voor Bio-ethiek en Gezondheidsrecht te Utrecht.

De argumenten die voor de invoering van dit (geen)bezwaarsysteem worden aangedragen zijn echter weinig overtuigend. Zij gaan voorbij aan de kern van het probleem van het tekort aan orgaandonoren.

Wat is het verschil tussen een toestemmingssysteem en het (enigszins eufemistisch genaamde) instemmingssysteem? Bij een toestemmingssysteem wordt niet ingegrepen tenzij expliciet toestemming van de donor of de nabestaanden is verkregen. Voor een instemmingssysteem geldt dat men toestemming veronderstelt tenzij bezwaar is gemaakt.

In onze samenleving en met name in de gezondheidszorg wordt veel waarde gehecht aan het principe dat burgers expliciet toestemming moeten geven voor ingrijpen in het lichaam (denk aan operaties, deelname aan medische experimenten, opname in psychiatrische ziekenhuizen). Er wordt slechts van dit principe afgeweken als daar zwaarwegende argumenten voor zijn.

De auteurs - Hessing, Pieterman en Elffers - geven verschillende argumenten voor het instemmingssysteem. Allereerst schept een instemmingssysteem duidelijkheid voor artsen en nabestaanden wanneer geen codicil wordt aangetroffen: “Er was bij de overledenen kennelijk geen overwegend bezwaar tegen donatie, anders zou deze immers hoogstwaarschijnlijk zijn ingegaan op de uitdrukkelijke persoonlijke uitnodiging zich als bezwaarde te laten registreren.” Ten tweede achten zij een instemmingssysteem noodzakelijk, omdat de overheid te allen tijde onmachtig is de bevolking voor te lichten en gedrag te sturen.

Optimistisch

Deze twee argumenten bijten elkaar. Mogen we veronderstellen dat de overheid in staat is aan de burgers duidelijk te maken dat zij bezwaar moeten maken? En als de overheid niet in staat is burgers voor te lichten, weten mensen dan wel waarvoor zij impliciet toestemming geven, als zij verzuimen bezwaar aan te tekenen? Met andere woroden, betekent 'geen bezwaar aantekenen' hetzelfde als 'geen bezwaar hebben'? Mijns inziens is het sterk optimistisch gedacht dat nabestaanden overtuigd zijn van de afwezigheid van bezwaar bij de donor als deze verzuimd heeft bezwaar aan te tekenen. Daarmee vervalt ook het argument dat de nabestaanden erop vooruit gaan.

De noodzaak van invoering van een nieuw systeem wordt tevens gestoeld op het inderdaad lage percentage Nederlanders dat een codicil heeft. De auteurs stellen dat dit percentage de laatste jaren nauwelijks of niet meer is gestegen. Toch blijkt uit metingen dat in 1990 slechts 17 procent van de Nederlanders een codicil had ingevuld. In 1995 ligt dat percentage volgens Hessing c.s. op 24. Hier lijkt voorlichting wel degelijk meer effect te sorteren dan alleen het behouden van het aantal bestaande codicildragers, zoals de auteurs beweren.

Het artikel ademt de suggestie dat een verandering van systeem een oplossing biedt voor het tekort aan donororganen. Het orgaantekort zou voorlopig opgelost kunnen worden als de volledige bevolking toestemming zou geven. Maar aanbod schept vraag. Momenteel worden zeer strenge criteria gehanteerd voor selectie van orgaanontvangers. Door het succes van de transplantatiegeneeskunde zal bij een groter donoraanbod een versoepeling van de selectiecriteria plaatsvinden, waardoor het aantal benodigde organen stijgt. Dan ontstaat er weer een nieuw tekort.

De regering zou bovendien bij het instemmingssysteem overgaan tot het veronderstellen van toestemming van burgers, waar zij onvoldoende gronden heeft om dat te doen. Dit blijkt alleen al uit de gegevens die in het artikel van Hessing c.s. te lezen zijn, namelijk “32 procent van de bevolking twijfelt (. . .), een klein deel daarvan heeft uitdrukkelijk bezwaar.” Dit is mijns inziens een onaanvaardbare breuk met het principe van expliciete toestemming.

De oplossing van het schrijnende tekort aan donororganen zal gevonden moeten worden in het motiveren van de bevolking om een positieve daad te stellen ten opzichte van mensen in een levensbedreigende situatie. Daarbij is het weinig zinvol om angsten en (levensbeschouwelijke) bezwaren van burgers te ontkennen of als niet relevant terzijde te schuiven. Mijns inziens moet daarom het toestemmingssysteem gehandhaafd blijven, met dien verstande dat een nieuwe impuls wordt gegeven aan het motiveren van burgers. De mogelijkheden daartoe zijn nog niet uitgeput.

Een registratiesysteem is hard nodig, maar dan wel een systeem waarin toestemming en bezwaar worden geregistreerd. Indien er geen gegevens zijn over de bereidheid van een overledene om organen af te staan past echter terughoudendheid en dient eerst toestemming te worden verkregen (van de nabestaanden) alvorens tot orgaanuitname wordt overgegaan.