Katholieke neergang door verloedering

In Nederland is het verband rechtstreeks tussen de neergang van de katholieke kerk en de verloedering van de liturgie. Christelijkheid blijkt weliswaar in dagelijkse omgang met mensen, in opkomst voor zwakken, in achting voor anderen, maar christenen verschillen hierin niet van socialisten en humanisten; want ook zij willen de waardigheid van elke mens beschermen.

Christenen zijn hiertoe geroepen, omdat Christus hen daartoe opwekt - evenwel niet zonder hen evenzeer op te wekken tot bidden en samen liturgie vieren. Juist in bidden en vieren worden christenen zich gewaar, hoezeer zij zich hebben te bekommeren om hetgeen hun in beheer is gegeven aan menselijk en dierlijk leven, aan natuur en cultuur. Bidden geschiedt in het particuliere vertrek, maar niet minder in de openbare eredienst.

Liturgie is dienst van eer - jegens de Eeuwige en daardoor tevens jegens degenen die aan de eeuwigheid in de tijdelijkheid vorm pogen te geven, alle deelnemers aan de eredienst dus wier eerste houding die van dienstbaarheid is. Liturgie is de even onmiddellijke als gezamenlijke beleving van God dankzij de Schrift en de sacramenten en eerst daardoor de beleving van de ene mens jegens de andere. Eminent misverstand is de mening dat 'rituelen en engagement' 'niet gemakkelijk' zouden 'samengaan', zoals ik onlangs door een televisiecommentator hoorde beweren. Liturgie is leeg, indien engagement niet terstond in het geding is. Geen gouden bekers verlangt God maar gouden zielen, schrijft Johannes Chrysostomos, de bisschop van Constantinopel met de gouden mond: geeft liever een beker koud water aan de arme dan een beker van goud aan de eredienst. Toch wordt tegenwoordig engagement zonder liturgie spoedig louter socialistisch en humanistisch. Prijzenswaardig, maar voor christenen niet genoeg. De hedendaagse beperking van godsbeleving tot de medemens heeft ook van doen met geloof in maakbaarheid van leven, verwarring en onwetendheid omtrent Schrift en Kerk, relativering van godsdiensten, teloorgang van geloof in de eucharistie. Tijdens het Tweede Vaticaans Concilie is de liturgie bij de tijd gebracht door uitbreiding van Bijbellezingen en vereenvoudiging van rituelen. De viering van de Heilige Mis, ingesteld door Pius V ten tijde van het Concilie van Trente, was schitterend, alleszins gestalte gevend aan het mysterie van het geloof. Maar ook de huidige viering van eucharistie, ingesteld door Paulus VI ten tijde van het jongste concilie, is evenzeer schitterend, mits improvisatie afwezig blijft en vooral vermeende 'creativiteit' - beroerd overblijfsel van de jaren zestig, toen niemand hier te lande niet 'creatief' heette te zijn.

De liturgist G. van der Leeuw, de protestante hoogleraar van Groningen, wijst er in 1940 reeds op dat eredienst gerust armelijk kan zijn, maar nooit lelijk. En dus ook niet slordig of gezocht, voeg ik toe. Eenvoud is nooit vermeend 'creatief'. Minder is altijd meer. Overmaat schaadt doorzichtigheid van liturgie, zo ook opgang in improvisatie. Deelnemers worden afgeleid van de dienst aan God, wanneer degene die mag voorgaan zichzelf uitleeft in vindingrijkheid die armoede inhoudt. Ik pleit niet voor ritualisme. Ritualisme is dood. Ik pleit voor bescheidenheid in liturgische vormgeving. Samen zwijgen geleidt het heilige meer dan samen praten. De eredienst is niet alleen een sociaal gebeuren, maar allereerst het samenkomen voor Gods aanschijn. De voorganger dient de gemeenschap van gelovigen het meest, wanneer hij van zichzelf afziet, doorzichtigheid betracht, experimenten vermijdt. Liturgie heeft van nature alles te maken met dagelijks leven. Zij is alleen al leerschool in omgangsvormen, bevordert wellevendheid en dienstvaardigheid en spoort aan onderlinge van God gekregen verbinding te bewaren. Maar liturgie is niet gewoon als dagelijks leven. Vieringen zijn feestelijkheden, waar dagelijksheid wordt opgetild en horizontale godsbeleving ruimte geeft aan verticale. Zo kan liturgische verloedering een einde nemen en de katholieke kerk in haar erediensten nieuw elan krijgen.