Kiezen tussen paus en Drewermann

Van onze kerkredactie AMSTERDAM - Wat is er zo mooi aan Rome? Dat de mensen er eerlijk, intelligent en katholiek zijn. Jammer genoeg heeft niemand daar al deze drie kwaliteiten tegelijk, hooguit maar twee.

Het wrange grapje is niet nieuw, maar de scherpe kerkcriticus en ontslagen priester Eugen Drewermann kon het onlangs weer goed gebruiken om te onderstrepen dat het radicaal anders moet in zijn kerk. Dat had hij in boeken en lezingen al eerder gedaan, maar het bezoek van de paus aan zijn woonplaats Paderborn in juni was voor Drewermann weer een goede aanleiding. Het ligt niet aan deze paus, maar aan het instituut, dat voortdurend en overal maar oordeelt, beoordeelt en veroordeelt, dat de genade heeft vervangen door wet, moralisme en dirigisme en daarmee een dwangneurotisch-sadistisch godsbeeld verkondigt.

Aldus Drewermann. Patriarchaat enerzijds, infantilisme anderzijds, de keuze tussen afhankelijkheid of vrijheid, tussen de leer of het leven. Je kunt niet èn katholiek èn eerlijk èn intelligent zijn: een van de drie moet eraan geloven.

Drewermann laat Dostojevski's Grootinquisiteur de toon zetten voor zijn filippica: “Daarom hebben wij het zwaard van de keizer gegrepen, hebben U afgezworen en zijn hem (d.i. de Verleider in de woestijn) gevolgd.” Voor Drewermann moet het roer van Rome 180 graden om, zo maakte hij duidelijk in het kritisch-katholieke blad Publik-Forum.

Het blad biedt sindsdien onderdak aan een brisant debat over deze vragen. De vroegere oud-katholieke bisschop van Duitsland dr. Sigisbert Kraft vraagt zich af waarom niet meer mensen naar zijn kerk overstappen, nu zeven van de tien rooms-katholieken op het gebied van ambt en gezag de officiële r.-k. lijn betreffende ambt, gezag en seksuele moraal afwijzen. Wat een ander weer in de pen geeft dat bisschop Kraft zodoende precies in de kaart speelt van de conservatieve r.-k. voorman in Duitsland, bisschop dr. Dyba van Fulda, die ook zo graag wil dat al die critici in zijn kerk hun biezen pakken. We willen auftreten niet austreten, zegt een overtuigde blijver.

In Publik-Forum moest ook de inmiddels emeritus prof. Hans Küng zich laten gelden. Om het vastgelopen “schip van de kerk weer vlot te trekken” heeft hij tien maritieme stellingen gelanceerd. Het schip moet zich (wellicht onder een andere kapitein) opnieuw op het Kompas gaan richten; het moet uit zijn met het huwelijksverbod voor de bemannning; onverdraaglijk is een kapitein die beweert 'aller dienaar' te zijn, maar die in feite als vrome alleenheerser regeert. “Hij weet alles beter, heeft altijd gelijk, ziet de werkelijkheid niet onder ogen en moet niets weten van een koerscorrectie. En het schip maar slingeren.” Küng wil dat de officieren van het schip niet zo conformistisch, opportunistisch en serviel op de eigenzinnige kapitein gefixeerd zijn.

Het aardige van een gelijkgezinden-blad als Publik-Forum is dat lezers wel ver meegaan, maar ook weer niet blind op het kompas van Küng varen, om in de beeldspraak te blijven, en ook de zware woorden van Drewermann niet allemaal slikken. Sommigen vinden dat Küng illusies najaagt en veel te veel verwacht van een andere kapitein.

Barbara Kolbinger ziet wel wat in Drewermanns visie, maar twijfelt tegelijk aan diens realiteitszin. Als D. zijn zin krijgt en het hele Romeinse machtsapparaat de geest geeft dan ziet zij het al gebeuren: de chaos van de geschrokken, verdoolde mensen die een gemakkelijke prooi worden van rattenvangers, zonnetempeliers, scientologen en televisie-evangelisten. Van de regen in de drup van de onvrijheid. Zij vindt Drewermann ook in tegenspraak met zichzelf. Hij geeft immers in zijn boeken aan dat het zo goed is voor een mens thuis te zijn bij rituelen, symbolen, heilstekenen. Is het juist niet de kerk die nog steeds mensen dit 'thuis' verschaft, vraagt zij zich af.

In het nieuwste nummer van P-F mengt pater H. J. Lauter zich in in het debat. Hij weet waar hij het over heeft, want ook hij heeft de machtige arm van zijn kerkelijke superieuren gevoeld - wegens onwelgevallige schrijfsels.

Doctrinalisme, onmenselijke praktijken in de kerk, neiging tot legalisme, patriarchaal denken en infantilisme - vertel Lauter wat. Maar toch. Hem zint dat of-of van Drewermann niet. Volgens Lauter heeft zelfs Luther zijn of-of denken in werkelijkheid niet zo strikt doorgezet,

Is het òf afhankelijkheid òf vrijheid, gaat het om òf autonomie òf dictatuur, christendom als ofwel levensvorm ofwel leervorm? Lauter gelooft niet in zulke elkaar uitsluitende alternatieven, het gaat veeleer om spanning tussen twee polen, niet om monopolie. “Vanouds was christendom leer èn leven. Zonder leer wordt het geloof nevelig, excentriek, vloeit het weg in emoties. Subjectivisme in het geloof is even gevaarlijk als objectivisme.” Vrij of afhankelijk? “De mens is nu eenmaal niet dat soevereine, autonome, zelfverzekerde wezen dat geen gebod of sturing nodig heeft.” Lauter erkent het gevaar dat de Wet tot legalisme wordt en hij is voor meer terughoudendheid van het kerkelijk gezag, maar om dus maar èlke pastorale aanwijzing om die reden als aanmatiging en bemoeizucht af te wijzen gaat hem te ver.

En protestanten die niets van zo'n hoog ambt willen weten zegt hij wel eens: wat wij te veel hebben, hebben jullie te weinig. “En dat heeft niemand nog ooit tegengesproken.”