MACHINESCHRIJVEN Van typen met tien vingers naar poken

Typen was tientallen jaren een vaardigheid die alleen mensen beheersten die het machineschrijven voor hun beroep nodig hadden. Nu typt de halve wereld. Door de automatisering 'poken' meer mensen dan ooit op een toetsenbord, kinderen zelfs, maar niet met tien vingers en al helemaal niet blind.

Vijftien jaar geleden had elk zichzelf respecterend bedrijf een typekamer. Daarin zaten dames van negen tot vijf te tikken. Keurig rechtop zittend, voeten naast elkaar op de vloer, met tien vingers en blind. Minimum aantal aanslagen was 180 per minuut, maar velen haalden tegen de driehonderd.

H. Goossens uit Utrecht is vijfentwintig jaar geleden met typen begonnen. Bij het toenmalige verzekeringsbedrijf De Utrecht (nu Amev), zat zij samen met twaalf andere dames dag in dag uit achter de typemachine. Tegenwoordig doen mensen die veel typen allerlei ontspanningsoefeningen om geen last te krijgen van hun polsen en schouders. Goossens: “Ontspanningsoefeningen? Ben je mal. Wij typten tot de koffiepauzes en daarna tot de lunchpauze. Geen onderbrekingen of rekoefeningen. Gewoon doortikken.”

De 53-jarige Goossens heeft sinds 1970 een stencil- en typebureau, waarvoor zij wekelijks nog vele uurtjes achter de inmiddels elektronische typemachine zit. Aan een computer begint zij niet meer.

A. Kalf, eind-coordinator van de type-examens bij het Bureau van de Associatie SMK, dat examens machineschrijven ontwikkelt en afneemt, vertelt over de veranderingen de laatste jaren in het typewereldje. “De secretaresse van nu is niet meer de typegeit van vroeger. Tien jaar geleden waren een typediploma en een dosis intelligentie genoeg om als secretaresse aan de slag te kunnen. Als je ziet wat ze nu moeten beheersen: verschillende talen, management, een goede taalvaardigheid en kennis van administratie en kantoorautomatisering. Daaraan hebben wij de examens aangepast.”

Bij het examenbureau doen jaarlijks zo'n 25 000 kandidaten type-examen. Voorheen werden de snelheidstest en accuratessetest op de mechanische typemachine afgenomen. Nu typen de kandidaten op elektronische machines en zijn toetsenbordvaardigheid en tekstverwerking toegevoegd. De eisen zijn in de jaren niet veranderd. Manager R. Hulsen van het examenbureau: “De accurate typevaardigheid is nog steeds hetzelfde. Of je nu op een computer of typemachine typt, dat maakt geen verschil.”

Bij Schoevers Opleidingen, dat jaarlijks ongeveer 13 000 dag- en avondcursisten opleidt, staat wekelijks typeles op het programma. I. Schils, coordinator opleidingen van Schoevers, vertelt over de verschuivingen binnen het typewerk. “Het beroep is veel breder geworden. Vroeger was je alleen typist, nu is het typewerk onderdeel geworden van het secretarieel en management-ondersteunend werk. Maar dat wil niet zeggen dat het typen als onderdeel van de lessen is verdwenen. Het is nog steeds een belangrijk vak binnen onze opleidingen.”

De cursisten krijgen niet alleen toetsenbordbeheersing, maar ook lay-out en spelling. “De middelen waarop wordt getypt zijn veranderd, de eisen niet. Omdat steeds meer mensen met een computer werken, zijn blind typen en typevaardigheid erg belangrijk. En daar komt bij dat wij meer belang hechten aan accuratesse, dan aan snelheid. Wij zien liever een cursist foutloos typen met 160 aanslagen per minuut, dan iemand die 300 aanslagen haalt, maar werk boordevol fouten aflevert.”

J. van Oostrum was een van de eerste typeleraren in Nederland die langs middelbare scholen reed met een bestelbus met portable schrijfmachines. Hij vertelt over zijn ervaringen als typeleraar. “Ruim 45 jaar geleden deed het leren typen zijn intrede in het reguliere onderwijs. Het was toen een belangrijk vak en goed voor het imago van de school. Ik bezocht met mijn bus vele scholen. De leerlingen kregen les in het blind-tien-vingersysteem.”

Van Oostrum is gepensioneerd, maar heeft de komst van de computer maar al te goed meegemaakt. “Door de opmars van de computer en tekstverwerkers is het type-onderwijs geheel veranderd. Vele scholen beschikken tegenwoordig over een eigen computerlokaal. Dat maakt het lesgeven een stuk gemakkelijker. Alleen moet ook op de computer een goede typevaardigheid aangeleerd worden. Anders zie je de leerlingen met twee vingers 'poken' op het toetsenbord. Nu geven wiskundeleraren veelal computerles, nou die weten niets van het blind-tien-vingerssysteem. Eigenlijk moeten scholen een typeleraar aantrekken.”

Hulsen van het Bureau van de Associatie SMK ziet dat door de automatisering de generatie verdwijnt die op mechanische schrijfmachines heeft leren typen. “De huidige groep 18- tot 26-jarigen heeft nog op de originele typemachine leren typen, maar de nieuwe generatie leert het spelenderwijs op de computer. Uiteindelijk zal de typemachine volledig uit het opleidingsveld verdwijnen. Nu leiden wij secretaressen eerst op met de machine en later stappen zij pas over op de tekstverwerker. Maar ook dat zal veranderen.”

Voor ervaren typisten worden ieder jaar wedstrijden gehouden. Voorzitter B. Boot van het Nederlands Kampioenschap Typen maakt zich klaar voor de landelijke wedstrijd op 12 maart in Barneveld. “We hebben 150 inschrijvingen voor drie categorieen. De eerste is voor typisten tot 17 jaar. De tweede voor 17- tot 22-jarigen en de laatste is voor praktijkkandidaten. Zij kunnen zich inschrijven voor de onderdelen elektronisch machinetypen en tekstverwerking.”

Nederlands snelste typiste is de 27-jarige Gertia Bol. Al vijf jaar lang staat zij nummer een. “Op mijn dertiende ben ik begonnen. Ik had toen 412 aanslagen per minuut op mijn hamer-tikmachine. Vorig jaar had ik 14 272 aanslagen in een half uur en negen fout. Bij de accuratessetest haalde ik 460 aanslagen per minuut en had ik geen fouten.” Bol heeft een tekstverwerkingsbedrijfje in Weesp en tikt zo'n acht uur per dag. “Ik heb nooit door dat ik al zo lang aan het tikken ben. Het is zo leuk, dat je de tijd vergeet.” In Barneveld doet Bol weer mee. “Ik wil weten of ik nog steeds de beste typiste van Nederland ben.”