Cuba, de paus en het weekeind van de waarheid

HAVANA - Paus Johannes Paulus II heeft de jongeren van Cuba opgeroepen zich te verheffen boven de collectieve normen van de staat en te leven volgens de impulsen die het hart en de kerk ingeven. “Moge Cuba haar kinderen opvoeden in waardigheid en vrijheid zodat deze natie een samenhangende en menswaardige ontwikkeling meemaakt in een sfeer van blijvende vrede”, zei hij gisteren tijdens de mis in de stad Camagüey.

De oproep aan de jeugd om niet zomaar alles te accepteren wat 'de omgeving' dicteert, deed de paus niet alleen in zijn preek. Hij gaf ook een lange geschreven boodschap mee, met het verzoek die zoveel als mogelijk te verspreiden over het eiland. 'De kerk heeft de plicht een morele, civiele en religieuze richting aan te geven, die de jongeren van Cuba in staat stelt humane en christelijke waarden te accepteren', schrijft de paus daarin.

Het zelf verspreiden van niet-geautoriseerd drukwerk is - of was tot nu toe - in Cuba niet toegestaan en heeft in het verleden dissidenten in de gevangenis doen belanden. Het is de Cubaanse staat, die ook in morele kwesties de mate van vrijheid tamelijk nauwkeurig bepaalt en die over kwesties als abortus, huwelijk en prostitutie nogal anders denkt dan het Vaticaan.

De kritiek van de paus was tamelijk verhuld en werd min of meer gecompenseerd door een heldere veroordeling van het 'ongecontroleerde materialisme in andere landen'. Dat laatste is ook altijd een vast onderdeel van de aanvallen die Fidel Castro in zijn toespraken doet op de Verenigde Staten. Net als de Cubaanse president waarschuwde de paus de jongeren voor de uitwassen van dergelijk materialisme: alcohol, seksmisbruik, drugs en verborgen prostitutie.

Bij aanvang van de mis in Camagüey had bisschop Adolfo Rodriguez Herrera in zijn welkomstwoord al een voor Cubanen schokkende verwijzing naar dissidenten gemaakt. Hij sprak tot de paus niet alleen namens de zieken of degenen die niet gemist konden worden op hun werk, maar ook namens “degenen die verhinderd zijn omdat ze in de gevangenis zitten.” Van de naar schatting nog vijfhonderd politieke gevangenen op het eiland zit een deel vast wegens activiteiten die in verband staan met hun geloof. Familieleden van politieke gevangenen hebben de paus gevraagd een bezoek te brengen aan de gevangenis, of tenminste de kwestie te bespreken met Fidel Castro. Daarna gevraagd zei kardinaal Ortega van Cuba dat dit onderwerp niet ter sprake zou komen, omdat het niet gaat om een politiek bezoek. Donderdagavond had de paus in het Paleis van de Revolutie een onderhoud van vijftig minuten met president Castro. Volgens een woordvoerder van het Vaticaan was de sfeer 'hartelijk, maar ook zakelijk'.

Dat laatste zou er op duiden dat er wel degelijk onderhandeld is over gevoelige kwesties, zoals de politieke gevangenen. Een van de resterende fricties tussen het Vaticaan en Havana is zonder nadere ophef weggenomen: aanvankelijk was bekend gemaakt dat de autoriteiten niet in zouden gaan op het verzoek van de kerk om alle vier de missen die de paus hier deze week in de open lucht opdraagt, integraal uit te zenden. Maar wie donderdagochtend per ongeluk zijn tv aanzette, kreeg toch rechtstreeks de beelden op het scherm.

Wat het pausbezoek betreft worden vandaag en morgen het weekeinde van de waarheid. De Heilige Vader -zelfs de meest doorgewinterde revolutionair hier noemt hem zo, zonder een spier te vertrekken - bezoekt dan twee plaatsen die niet alleen voor katholieken, maar ook voor communisten grote emotionele waarde hebben. “Een poging van de kerk om de heiligdommen terug te winnen op het communisme”, noemde een westerse diplomaat dat hier. Santa Clara, waar de paus zijn eerste mis opdroeg, is een bedevaartplaats van de revolutionairen omdat daar de in Bolivia teruggevonden resten van Che Guevara begraven lggen.

Vandaag gaat de paus naar de tamelijk lelijke basiliek van Cobre, op een heuveltje zeventien kilometer buiten de stad Santiago op het oosten van het eiland. Hier staat de beroemde Maagd van de Liefdadigheid van Cobre, de beschermheilige van Cuba en patrones van menig revolutionair. Ze is ook de belangrijkste god van de santería, de voodo-achtige godsdienst, waarin vrijwel alle Cubanen stiekem of openlijk geloven. Als de godin Oshun staat ze daar niet alleen voor de moederfiguur, maar is ze ook een verbeelding van sensuele vrouwelijkheid, liefde en water.

Het verhaal wil dat drie vissers in 1606 een stuk hout ophaalden uit zee, dat een heiligenbeeldje bleek te zijn. Ze namen het mee naar El Cobre, een plaatsje met een betrekkelijke welvaart vanwege de nabijgelegen kopermijnen. Daar bouwden ze een kapelletje, waar regelmatig wonderen werden verricht. Omdat de Maagd van Cobre een mulattin is en geen blanke heilige, had ze ook voor de uit Afrika afkomstige slaven grote aantrekkingskracht, wat haar tot de belangrijkste godin van de santería maakte.

De onafhankelijkheidstrijders, die ruim een eeuw geleden de wapens opnamen tegen de Spaanse kolonisator, gingen steevast de Virgen de la Caridad de Cobre om bijstand smeken alvorens het slagveld op te gaan. En de revolutionairen, die in de jaren vijftig ten strijde trokken tegen dictator Batista, deden niet anders.

Ook de 'internacionalistas' die nadat Fidel aan de macht was gekomen de wereld introkken om Mozambikanen en Angolezen te helpen in hun strijd, deden dat niet zonder een bedevaart naar El Cobre. Che Guevara geloofde overigens niet in de kleine in goudbrokaat gehulde heilige; het liep dan ook slecht met hem af in Bolivia.

Het publieke gedeelte van de reis van de paus eindigt zondag met een mis op de Plaza de la Revolucion, het communistische heiligdom, in Havana. Iedereen gaat, iedereen verwacht er iets van, al is er weinig eenheid over wat er precies te verwachten is. De paus houdt er zijn laatste toespraak. En Fidel zal er ook zijn, heeft hij beloofd. Om te luisteren. En dat is voor de Cubanen ook een hele nieuwe ervaring. De man die wereldfaam geniet vanwege zijn drie tot zes uuur durende toespraken dient één keer zijn mond te houden.