Hoeksche en Kabeljauwse twisten in Nijkerk

Wie had kunnen denken dat de gereformeerde synode in haar nadagen nog met een van de heftigste crises uit haar geschiedenis zou worden geconfronteerd? Nooit eerder stapte het hele moderamen op, nooit eerder ook heeft een gereformeerde synodevoorzitter zo'n schuiver gemaakt. Vandaag is het in Nijkerk puinruimen en uithuilen.

Eigenlijk staan de synodes van de hervormde, gereformeerde en lutherse kerken al op het punt hun boeltje te pakken. Hun voornaamste bezigheid is de voorbereiding van hun eigen opheffing en de overstap naar de fusie van hun kerken. Op den duur zal wat nu 'triosynode' heet de taken van de drie huidige synodes overnemen.

Het fusieproces van de drie kerken is niet gebaat met één van de partners zo vol blauwe plekken en schrammen, aangeslagen. De neiging zal groot zijn om met een gereformeerd stijf bovenlipje en de tanden op elkaar maar zo gauw mogelijk de overgang naar de orde van de dag te veinzen.

Juist ook omdat de fusie eraan komt moeten de gebeurtenissen en reacties te denken geven: wat ligt er nog aan onbetaalde rekeningen tussen hervormden en gereformeerden en in eigen kring? De buitenstaander heeft de afgelopen dagen getuige kunnen zijn van een soort Hoeksche en Kabeljauwse twisten, die beslist van veel oudere origine zijn dan de kwestie-Den Heyer of de kwestie-Van Drimmelen.

Gaat het terug tot wat Abraham Kuyper heeft aangericht? Of gaat het om de decennia daarna en alle arrogantie die de hervormden van de gereformeerde broeders moesten dulden óf juist om het hervormde leedvermaak, toen bij de gereformeerden het grote brokkelen begon? Of is het toch vooral de laatste krachtmeting tussen de gereformeerde kerken en hun kwelgeest, ir. Van der Graaf?

Kuddeke

Jarenlang heeft deze de SoW-boot afgehouden. Voor de gereformeerden kwam het er op neer dat Van der Graaf zijn kuddeke kennelijk niet wilde blootstellen aan de pest der vrijzinnigheid, die volgens hem de gereformeerden had aangetast. De laatsten hebben zich daar wellicht meer en dieper gekwetst door gevoeld dan ze hem ooit wilden toegeven.

Nu de Bondsvoorman de affaire-Van Drimmelen en ('dapper-en-moet-kunnen')-voorzitter Vissinga aangrijpt om dit vuurtje weer op te poken, komt de opgekropte ergernis van jaren naar buiten. Jammer voor de media en de lezers, maar wel begrijpelijk dat de synode vandaag eerst achter gesloten deuren stoom afblaast. De vraag zal zijn of al het zeer daardoor verdwenen is.

De gereformeerden hebben allang in eigen gelederen de pluriformiteit omhelsd. Vrouwelijke dominees mogen, Den Heyer mag, Kuitert mag, indertijd mocht ds. Syb de Lange met zijn homotheologische visie op het Avondmaal enzovoorts; wie anders wilde moest maar slikken of enige troost zoeken bij het 'Confessioneel gereformeerd beraad', een tandeloze club die al blij mag zijn als ze een kwestie-Den Heyer op een synode-agenda krijgt, maar die haar verzoek om diens ontslag zag uitlopen op applaus voor hem.

Voor de gereformeerden komt in de synode - maar uiteindelijk in elke kerkenraad, om niet te zeggen elke huiskamer - de vraag naar wat dan hooggestemd heet 'het geding om de waarheid'. Stelt het nog iets voor of is 'gereformeerd' een lege huls waar ieder vrij het zijne en het hare in stopt, tijdelijk? Hebben gereformeerden in de synode en thuis nog een antwoord op de vraag wat het 'eigene' is, het proprium, dat gereformeerden toch als onopgeefbaar beschouwen? Hebben ze met andere woorden toch nog iets anders te bieden dan gekwetste gevoelens, als Jan van der Graaf hun in feite lichtzinnigheid verwijt?

Even aangenomen dat het fusieproces van de drie Samen-op-Weg met lichte averij gewoon verder vaart, dan is het nog de vraag hoe de gereformeerde synode in de haar nog resterende tijd kan functioneren. Het ligt voor de hand dat zij zich minstens even, tot de volgende nieuwe synode van 1999 een low key voorzitter zal kiezen, zeker geen dominee die als ongeleid projectiel voor elke camera afgaat in de dubbele betekenis van het woord.

Toch bewijzen de gereformeerde kerken zichzelf en ook het 'volk dat de wet niet kent' een slechte dienst als zij dus maar van de weeromstuit in hun schulp kruipen en zwijgen. Of nog erger: een in- en uitpraterij ten beste geven waar een oprechte gereformeerde, wat dat dan ook is, zich voor zou generen.

Een ongelukkig uitgepakt mediaoptreden wordt nooit verbeterd door niet optreden, maar door beter optreden. De herinnering aan een flapuit maak je niet ongedaan door een mond vol tanden, maar door zinnig spreken.

Gelikte regenten

De gereformeerde kerken hebben vanouds een hekel aan de gelikte hervormde regenten met hun zware, centrale bureaucratie achter de hand; ze hebben ronduit een afkeer van het gebeitelde zwaargewicht van de gereformeerde bond: in hun ogen de als ingenieur vermomde paus van Huizen. Maar de vraag is of ze er wel zo goed aan doen om omgekeerd hun amateurisme zo tot ideaal te verheffen. Er is vandaag vraag naar waar de gereformeerde kerken met hun - pluriforme - achterban van 700.000 mensen zich in de maatschappelijke, theologische, ethische en spirituele discussies ongeveer ophouden. Als je jezelf en de vragenstellers serieus neemt zorg je voor een goed verhaal. Een laatste woord, een bindende uitspraak à la Rome wordt niet geëist, maar goeiïg geschutter en gedraai wordt afgestraft en dat zouden een kerk en een synode ook moeten helpen voorkomen.

Een gereformeerde synodevoorzitter wordt niet gekozen omdat hij alles weet en over alles een mening kan geven. Misschien is de beste voorzitter wel degene die in de platte structuur van zijns gelijke monniken de deskundigheden weet te vinden en optimaal te gebruiken. Ook dat lijkt immers weer een verworvenheid van de jaren negentig, na de gelijkschakeling in de jaren zeventig: deskundigen zijn geen goden, geen superautoriteit, maar ze kunnen wel iets weten dat wij niet weten en dat toch de moeite waard kan zijn.

De spoedzitting van de gereformeerde synode vandaag is niet belegd in De Blye Werelt te Lunteren, zoals gewoonlijk, maar in de Goede Herderkerk te Nijkerk. De vraag rest nog of de naam van het vergaderoord een toeval is of bedoeld als een heenwijzing, de roep van een kudde in verwarring.