Sympathiek en toegankelijk Zuidam verwerkt geschiedenis Patty Hearst tot eigentijdse mythe opera

Nog in Braunschweig (14/18/20 oktober, 3/5 november). Woensdag: muziek van Rob Zuidam in de Ijsbreker.

Twee maanden later bezocht ze haar ouders en vertelde hen dat ze zich bij haar ontvoerders had aangesloten. Kort daarop betrapte een videocamera haar tijdens een bankoverval. Anderhalf jaar later werd ze gearresteerd. Ter verdediging voerde ze aan dat haar ontvoerders haar hadden gehersenspoeld. Het is dit gegeven dat de Nederlandse componist Rob Zuidam (29) verwerkte in zijn eerste opera 'Freeze'. Na uitvoeringen in München en Braunschweig ging de opera in het kader van het Holland Festival het afgelopen weekeinde in première in de Westergasfabriek.

'Freeze' - de titel is afkomstig van de van menige Amerikaanse politietelevisieserie bekende uitroep 'freeze' ('veroer je niet') - is geen docudrama geworden, maar een 'televisie-opera'. Zozeer put de componist uit en verwijst hij naar dit medium. In zijn in het Engels geschreven (en gezongen) libretto verwerkte de componist letterlijke citaten uit nieuwsuitzendingen.

Zelf noemt Zuidam zijn opera een 'moderne mythe'. Terecht, want de werkelijke gebeurtenissen rond de geschiedenis van Patricia Hearst dienen uitsluitend als kapstok voor een eigentijdse, opmerkelijk toegankelijk en buitengewoon sympathiek klinkende opera. Sympathiek, omdat Zuidam de schuld niet bij een bepaalde partij legt. Natuurlijk, de terroristen beroven een bank. Maar zij hebben ook hun aardige kanten, terwijl de 'goeden' soms kwalijke eigenschappen etaleren.

Patricia Hearst, overtuigend vertolkt door Susan Narucki, wordt in de opera aangeduid als Patty H. Haar vader is Mr. H., neergezet door Zeger Vandersteene, haar moeder is Mother H., een kleine rol van Elena Vink. Als de enigszins dronken Vrouwe Justitia, die Patty H. aan het eind van de opera verbant met de opdracht om voor altijd haar memoires te schrijven, vervult Vink een grappige dubbelrol. De terroristen behielden hun oorspronkelijke schuilnamen: de leider is Opperveldmaarschalk Cinque (een glansrol van Martin Hargrove), zijn adjudant draagt de poëtische naam Mizmoon (Gerrie de Vries).

Cruciaal is de rol van de mysterieuze figuur Ambrose Bierce. Bierce was een van de eerste oorlogsverslaggevers en werkte begin deze eeuw voor William Randolph Hearst, de grondlegger van het Hearst-imperium. In 'Freeze' is hij een schakel tussen heden en toekomst, die te pas en te onpas opduikt. Hij biedt Mr. H. zijn diensten aan, maar geeft ook Patty H. raad.

Hoe belangrijk de rol van Ambrose Bierce ook is voor de opera, de bas Jaco Huijpen is daarvoor niet de meest geschikte persoon. Ondanks de steun van een microfoontje, verdween zijn lage stem te vaak in het orkestgeluid. Toch verkoos Zuidam voor deze rol specifiek een bas. Had een bariton of tenor niet duidelijker geklonken? De tenor Zeger Vandersteene en de in het programmaboekje als bas opgevoerde, maar feitelijke bariton Martin Hargrove hadden geen moeite zich verstaanbaar te maken. Samen met Susan Narucki stal Hargrove de show met heldere zang en niet minder fraai acteerwerk.

Doordat Zuidam zowel de muziek componeerde als het libretto schreef, kon hij beide doeltreffend op elkaar afstemmen. In zijn muziek volgt hij meestal de handeling, maar ook anticipeert hij met een melodieflard of bepaald loopje knap op gebeurtenissen of verwijst er kort mee terug naar een voorval.

Pop

Zuidam componeerde eerder voor allerlei bezettingen merendeels krachtige, energieke, nadrukkelijk ritmische muziek, geworteld in de popmuziek waarmee hij opgroeide. In het voor het negentien-koppige Asko Ensemble geschreven 'Freeze' gaat hij nog een stapje verder. Zodra er een stevige groove opduikt of wanneer de venijnig scheurende gitaar zich een weg door het ensemblegeluid baant, verwijst hij rechtstreeks naar de popmuziek.

'Freeze' is Zuidams meest toegankelijke werk. Invloeden uit recente en oudere westerse concertmuziek en uit Latijnsamerikaanse muziek zijn zodanig verwerkt, dat ze onmiskenbaar passen in zijn eigenzinnige muziekpalet. Juist door de ritmische accenten en de nadruk op pakkende melodieën benadert dit werk nog het meest Zuidams doel van 'serieuze functionele muziek' of 'functionele serieuze muziek'.

In zekere zin bevat deze opera ook soundtrack-achtige kwaliteiten. Maar het verlaagt zich geen moment tot het niveau van achtergrondmuziek. Ook tekenfilms dienden hoorbaar als inspiratiebron - opnieuw zonder de clichés van het genre. Als er twee scènes door elkaar lopen, schakelt ook de muziek effectief en, zonodig, razendsnel heen en weer.

Het blauwmetalige decor van Floor Roskam en de regie van Lidwien Roothaan zijn sober en trefzeker. Met evenveel gemak hadden aspecten als het door Mr. H. beheerste mediacircus en de bankoverval tot in het belachelijke doorgevoerd kunnen worden. Roothaan verkoos gelukkig een zo natuurlijk mogelijke aanpak en laat de zangers geen overbodige trektochten maken over het podium. Een enkele keer laat ze zich gaan. Een ludiek dansje en het vrolijk door de drie terroristen, à la Steve Reichs 'Clapping Music', ritmisch geklapt deuntje worden dan swingend gebracht.

Kostuumontwerper Rien Bekkers laat Ambrose Bierce lopen in een lange gele winterjas met bontkraag. Dat hij niet onder de hitte van de lampen bezwijkt! Minder erg is, dat de terroristen in het vermaledijde Bhagwan-oranje gekleed gaan. Blind idealisme is immers altijd kwalijk, of de achtergrond nu religieus of politiek is, of voortkomt uit een strikt egocentrische houding. Misschien is dat Rob Zuidams grote boodschap aan zijn publiek.