Hoe een muis een olifant baarde

Een volledig beeld is niet te scheppen. De media, dat zijn bij elkaar vele tientallen zenders, kranten en bladen. Maar een representatief deelonderzoek valt wel te doen: aan de hand van de vijf landelijke dagbladen, Algemeen Dagblad, NRC Handelsblad, De Telegraaf, Trouw en de Volkskrant. Gezamenlijke oplage: bijna twee miljoen.

Eerste conclusie is dan: er valt geen aanleiding terug te vinden voor het op de band vastleggen van telefoongesprekken tussen de media en de Groningse persofficier. Nergens is sprake van een conflict over verkeerde citaten, ten tweede komt de persofficier nergens opvallend geciteerd voor en ten derde blijken alle dagbladen zich in Groningen voornamelijk op dezelfde bronnen te hebben gebaseerd.

Tweede conclusie: er is een Groningse tak aan het verhaal en een Haagse. Die onderscheiden zich heel duidelijk in wijze van verslaggeving en in toon.

Het was aanvankelijk ook een puur Groningse affaire, en naar het zich de laatste dag van 1997 liet aanzien niet eens zo'n geweldig grote. 'Ernstige rellen in Groningen' stond er in een drie-kolomsbericht op de voorpagina van NRC Handelsblad van 31 december. Het bleek de opmaat voor een affaire die carrières knakte en reputaties vernietigde. Niet in de laatste plaats, volgens sommigen, door toedoen van de mediawals, die , eenmaal in beweging, niet meer te stoppen is. Maar op die dag pakte die krant op de voorpagina nog aanzienlijk fermer uit met een artikel over de Postcodeloterij: 'De loterij weet al dagen wie er vanavond de winnaar is'. Groningen? Zestig jongeren waren er, de rellen werden kort beschreven met de feiten van de terugtrekkende politie wegens aanzwellend geweld, het wachten op de ME en de komende dagen zullen er zeker arrestaties plaatsvinden. Van geen der latere hoofdrolspelers is sprake.

Dat is in de eerste kranten van het nieuwe jaar, op vrijdag 2 januari, ook nog zo als de ochtendbladen verslag doen van de nacht van 30 december. Alleen krijgt burgemeester Ouwerkerk van het bedreigde SP-Statenlid Sjon Lammerts de schuld, en de burgemeester neemt zijn verantwoordelijkheid. “Ik schaam mij diep voor wat er gebeurd is. Het is onbestaanbaar dat de politie dinsdagnacht urenlang niet in actie is gekomen. Ik wil dat de volledige waarheid over de gebeurtenissen op korte termijn duidelijk wordt en ik zal dan opening van zaken geven.”

Maar in de media overheerst dan vooral de Oosterparkwijk, die als probleemgebied al langer geteisterd wordt door groepen opgeschoten jongeren.

Op zaterdag 3 januari komt er iets van een eerste waarheid naar boven. 'Groningse politie liet top slapen' kopt Trouw op de voorpagina. Ouwerkerk “kreeg dinsdagavond om tien voor twaalf een telefoontje van de politie. Er waren relletjes in de Oosterparkwijk en of hij toestemming gaf voor de inzet van de mobiele eenheid. Natuurlijk gaf hij toestemming, en vervolgens ging hij gerust naar bed. De wachtcommandant had namelijk verzuimd te melden dat de politie al sinds half elf uit de wijk was teruggetrokken en dat daar sindsdien het recht van de sterkste gold.” En hoofdcommissaris J. Veenstra? “Niemand had eraan gedacht bij grootschalige ordeverstoringen die het terugtrekken van de politie tot gevolg hebben de korpschef te waarschuwen.” Beiden zijn woedend over de gang van zaken.

AD, de Volkskrant en De Telegraaf hebben kleine berichten en hebben het in hun commentaren en achtergrondverhalen vooral over de politie en het straatgeweld in het algemeen. Binnen in het AD: 'De politie moet niet de held uithangen', zegt voorzitter H. van Duin van de Nederlandse Politiebond. Maar hij heeft het dan óók over (alweer vrijwel vergeten) rellen in Assen, Emmen, Almelo, Nijmegen, Bodegraven en Woudrichem. De Volkskrant komt pas op pagina 3 toe aan de rellen in Groningen, maar heeft ook een commentaar: 'Sterke arm' gaat over de rellen in Groningen en Arnemuiden, want daar was het óók raak. “Het is te rechtvaardigen dat de politie in beide gevallen niet een gevecht op leven en dood is aangegaan.” De Telegraaf heeft het nieuws uit Groningen pas op pagina 7. Wel heeft de krant een commentaar: 'Verwijt'. Waarin “kritiek op het schandalige uitblijven van tijdig politie-ingrijpen bij de rellen in Groningen”, maar vooral de conclusie dat uit Groningen en elders blijkt “dat het ontzag voor de politie verder afneemt. Een heilloze ontwikkeling, die alleen maar wordt verergerd door het zwichten voor geweld en intimidatie.”

NRC Handelsblad heeft een algemeen verhaal over de politie: 'Watjes of agenten die erop los slaan'. Over de Groningse toestand verder geen woord meer.

Een flitsende start van media die een rel ruiken is het niet. En dat in een slappe nieuwstijd. Minister Sorgdrager is dat weekeinde terughoudend. “We moeten er serieus naar kijken”, zegt ze over de agressie tegen de politie. Op dinsdag 6 januari, inmiddels een week na de rellen, kruipt Groningen naar voren. 'Groningse gezagsdragers krijgen de volle laag', opent Trouw. Tijdens een ingelaste vergadering van de raadscommissie voor veiligheidsbeleid vliegen de verwijten over tafel. De Volkskrant opent met een achtergrondverhaal over de politie in het algemeen: 'Kan de politie de veiligheid van de burger nog wel garanderen?' Op pagina 3 staat het verslag over de raadscommissie.

De Telegraaf heeft het op pagina 3 over 'Groningse korpschef geeft falen toe'. Het algemene en grotere politieverhaal staat op pagina 5: 'Sterke arm mist slagkracht'. Het AD vertaalt de vergadering van de raadscommissie op de voorpagina in 'Korpsleiding Groningen trekt boetekleed aan'. Daarnaast staat het begin van een algemeen verhaal: 'Politie slaat alarm over geweld op straat'. Ook minister Sorgdrager maakt zich daar zorgen over. En terecht vindt het AD-commentaar. NRC Handelsblad heeft op de voorpagina een kort stuk over de vergadering. En op pagina 3 een groot vervolg, met als kernzin: “De situatie mag zich nooit meer herhalen, daar is iedereen het over eens.”

De druk lijkt van de ketel. Korpschef Veenstra heeft gerapporteerd, iedere betrokkene valt wel wat te verwijten. Maar het gaat nog om zwak gerommel in de verte. De zaak lijkt met een sisser af te lopen. Het is een zaak, maar er zijn belangrijker dingen: de Koerden en de Aziatische crisis.

Dat is op woensdag 7 januari nog steeds zo, hoewel de Volkskrant dan opent met 'Groningse chef politie weer fel bekritiseerd'. Alle kranten hebben dat bericht, maar niet zo pront op de voorpagina, hoewel het gaat om een uitgelekt, geheim, onafhankelijk en nog vertrouwelijk onderzoek van Bakkenist Management Consultants, uitgebracht naar aanleiding van de affaire-Lancée. Hoe het rapport bij de pers terecht is gekomen (het gaat dus niet om een strategisch lek) staat nergens. Maar de Volkskrant houdt het op gescheiden zaken. “Het is de tweede keer in een week tijd dat de Groningse politieleiding in opspraak raakt.”

Die dag heeft De Telegraaf het op pagina 7 en niet als opening, maar als terzijde over 'Vernietigend rapport over burgemeester en korpschef Groningen'. Het AD heeft op de voorpagina een kort stuk 'Twijfel geschiktheid korpschef', met een verwijzing naar pagina 6: 'Ouwerkerk heeft gefaald'. NRC Handelsblad heeft het op de voorpagina over 'Verhoudingen in Gronings korps zeer verstoord'. Maar overal gaat de aandacht vooral uit naar het vonnis in de zaak-Meindert Tjoelker.

Donderdag 8 januari. 'Groningse korpschef stapt op' (Trouw), 'Beerput van bevoegd gezag in Groningen is nog niet leeg' (de Volkskrant), 'Groningse korpschef de laan uit' (De Telegraaf), 'Korpschef Groningen stapt op' (AD) en 'Korpschef Groningen stapt op na uitlekken rapport' (NRC Handelsblad). In de eerste drie gevallen ging het om de opening van de krant, bij de andere twee waren het grote berichten op de voorpagina. Aan de toonzetting is te horen dat een nieuwe fase is ingetreden. Maar het is ook niet niks. De man die opstapt werd tien dagen geleden niet eens gebeld over de rellen. Over de problemen in de Oosterparkwijk verneemt men al enkele dagen niets meer. Trouw, in het licht van wat er volgde, bijna argeloos: “Minister Dijkstal heeft Ouwerkerk gisteravond gevraagd om samen met hoofdofficier van justitie Daverschot 'de normalisering van de verhoudingen ter hand te nemen'.”

In het commentaar heeft de Volkskrant het wel al over de 'Groningse janboel'. En concludeert dat Veenstra de consequenties heeft getrokken. “Ouwerkerk blijft zitten. Heel wat recht te zetten heeft hij wel.” Het AD in een tussenzin: “CDA'er Koekkoek wil van politieministers Sorgdrager (Justitie) en Dijkstal (Binnenlandse Zaken) weten welke personele gevolgen zij verbinden aan de harde conclusies van Bakkenist.” NRC Handelsblad heeft onder de kop 'Gebroken driehoek' commentaar. Er is in Groningen blijkens het rapport van Bakkenist meer aan de hand. “Minister Dijkstal kan (...) met het vertrek van Veenstra nog niet opgelucht ademhalen. Dat geldt evenzeer voor minister Sorgdrager die verantwoordelijk is voor de Groningse hoofdofficier van justitie Daverschot. Zij heeft de affaire-Lancée tot dusver voornamelijk proberen te vergoelijken.”

8 januari is in de verslaggeving over Groningen een cruciale dag. De rellen van de nacht van 30 december krijgen een nationale uitstraling: Sorgdrager en Dijkstal moeten zich ermee bemoeien. Niet langer zorgelijke commentaren vanuit Den Haag, er worden nu ook politieke daden verwacht. En dat betekent dat het zwaartepunt van de verslaggeving zich verplaatst. Het brandt in Groningen, maar het smeult al te Den Haag.

Op vrijdag 9 januari ziet het Algemeen Dagblad de eerste vonken: 'Minister: Politiewet deugt niet'. Zo staat het groot op de voorpagina plus foto, en een foto op een voorpagina is tegenwoordig een aangrijpend reality-affiche: een kwetsbaar ogende Veenstra met op de achtergrond, vaag, de norse kop van Ouwerkerk. De Telegraaf heeft het bericht ook voorop, maar kleiner en niet geïllustreerd: 'Te weinig kans burgemeester aan te pakken'. Trouw heeft een interview met Veenstra, die verbaasd is omdat de conclusies uit het rapport over de zaak-Lancée veel harder waren dan ze in het concept stonden. “Minister Dijkstal had al veel langer wat minder op z'n saxofoon en wat meer op z'n poot moeten spelen”, zegt het commentaar.

De Volkskrant brengt op pagina 3 twee stukken over Groningen: 'Groninger burgemeester staat onder zware druk' en 'Meer controle op korpsbeheerder noodzakelijk'. Dat laatste is de mening van minister Sorgdrager. De Telegraaf becommentarieert nogmaals Groningen, dat pakt positief uit voor de opgestapte korpschef Veenstra: “Anderen kunnen daarvan leren.” Maar Groningen zit in een diepe gezagscrisis: “De oplossing daarvan moet voortvarend ter hand worden genomen.”

Het AD, met een artikel onder de kop: 'Lancée: Veenstra ten onrechte geslachtofferd', zegt in het commentaar dat het onbevredigend is dat Veenstra als enige weg moet: “Allesbehalve fraai is ook de rol van burgemeester Ouwerkerk.”

In NRC Handelsblad op de voorpagina: 'Kritiek neemt toe op burgemeester Ouwerkerk'. En dan vooral in Den Haag, naar blijkt. Het GPV is bezorgd, GroenLinks wil een spoeddebat, de Groningse agenten eisen het aftreden van burgemeester Ouwerkerk, GroenLinks vindt dat minister Dijkstal zich niet langer achter de Politiewet mag verschuilen, en op pagina 3 de droge conclusie: “Een blunderende burgemeester, dat went op den duur.” Plus nog een beschouwing over de vraag of de Politiewet de verantwoordelijkheden niet zeer vertroebelt. Maar ook in dat geval ligt de bal inmiddels niet meer in Groningen, maar in Den Haag.

Wie deze situatie vergelijkt met de eerste dagen van de maand kan alleen constateren dat hier ineens een blindganger actief is geworden in het nieuws. Een fait divers is een monster geworden dat alle kanten op kan. Iedereen bijt iedereen. Er is geen crisismanagement. Niemand die zich afvraagt waar het nog over gaat; iedereen die iets toevoegt zorgt alleen voor nieuw bloed. De kranten zijn daar de afspiegeling van.

Opmerkelijk blijft dat alle media gezamenlijk optrekken. Hun waardering voor de nieuwswaarde mag verschillen, de feiten zijn steeds allemaal dezelfde, tot en met het uitgelekte rapport aan toe. Niemand heeft een voorsprong, niemand heeft een eigen lek. Maar ook: de colonne, eenmaal in beweging, kan niet meer tot staan gebracht worden. Dat geldt niet alleen de nieuwsbrengers, dat geldt ook de nieuwsmakers.

Er is wel dat nieuwe feit: er zijn nu ook twee ministers in het geding gebracht. De rel van 30 december, die onder andere omstandigheden allang gemarginaliseerd was, heeft nieuwe impulsen gekregen. Vooral politieke.

'Groningen wil Brand', kopt De Telegraaf op zaterdag 10 januari vele malen groter op de voorpagina dan daar ooit de rellen hebben gestaan. Op pagina 3 wordt premier Kok aangehaald, die serieus wil overwegen of de ministers van binnenlandse zaken en justitie niet meer bevoegdheden moeten krijgen om in te grijpen bij politiekorpsen waar het totaal mis is. Zoals te Groningen. In het commentaar van De Telegraaf wordt de affaire-Groningen ook helemaal op het bord van Den Haag geschoven: Dijkstal en Sorgdrager hadden hun gezag behoren te gebruiken om lang slepende ruzies eerder en doelgericht tot een einde te brengen. “Dat te hebben nagelaten maakt hen medeverantwoordelijk voor wat in Rotterdam en Groningen is misgegaan.”

De Haagse dimensie, de bestaande politieke standpunten van kranten ten opzichte van het kabinet en individuele ministers, gaat de affaire ernstig beïnvloeden, weten we achteraf. NRC Handelsblad komt die dag nog terug met een reportage over de Oosterparkwijk, waar iedereen bang is voor 'de kleine crimineeltjes', de rel zelf wordt teruggebracht tot de wijsheid: “Opvoeding blijft toch de verantwoordelijkheid van de ouders.”

Het nieuws, dat tot dan toe voornamelijk in handen was van de noordelijke correspondenten van de kranten, komt nu steeds meer 'van onze verslaggever' en al vaker 'van onze parlementsredactie'.

De Volkskrant opent weer met Groningen: 'Crisis in Groningen nog niet opgelost', een waarschuwing van premier Kok. De grote politiek bemoeit zich nadrukkelijk met de kwestie. De combinatie Groningen-Den Haag leidt vooralsnog tot de opening van De Telegraaf: 'Groningen wil Brand'.

Maandag 12 januari openen De Telegraaf en AD beide met 'Ouwerkerk wilde Nordholt', maar moest onder druk van procureur-generaal Steenhuis en commissaris van de koningin Alders inbinden.

De deksel is dan van de ketel. Van alle kanten komen politici met hun commentaar op de Politiewet die veranderd zou moeten worden. En in de Volkskrant wordt een Radio 1-interview geciteerd, waarin oud-burgemeester en oud-minister Ed van Thijn zei dat Ouwerkerk moet aftreden. Ruim de helft van de Groningers vindt dat, blijkens onderzoek dat gepubliceerd is in het Nieuwsblad van het Noorden, óók.

Twee weken na de rel in de Oosterparkbuurt kan nog steeds geconcludeerd worden dat de media gezamenlijk optrekken met voornamelijk dezelfde feiten en bronnen. Alleen is het centrum van de rel in de Oosterparkwijk verplaatst naar Den Haag, het parlement, de grote politiek. En daarmee komen nieuwe ingrediënten.

'Brand tijdelijk hoofd politie Groningen', is op dinsdag 13 januari in Trouw nog afkomstig 'van onze correspondent'. Maar het bericht 'Groningen krijgt nog enig respijt' is afkomstig 'van onze parlementsredactie'. De Telegraaf portretteert Hans Ouwerkerk weinig vlijend: de Groningse politie kan zijn bloed wel drinken sinds het vertrek van Veenstra en hoopt dat de burgemeester nu ook opstapt. In het AD is Groningen naar pagina 5 afgezakt: 'Burgemeester deze week op het matje', bij Sorgdrager en Dijkstal. In NRC Handelsblad 'wil' Brand nog alleen maar naar Groningen.

Een dag later, als Trouw in het commentaar de politiek oproept haar verantwoordelijkheid te nemen, opent de Volkskrant met: 'Daverschot moet weg uit Groningen', dateline: Den Haag. 'Bronnen bij justitie' bevestigen dat minister Sorgdrager heeft aangedrongen op de overplaatsing. In het commentaar hekelt de krant de partijbelangen die in het geding zijn; de VVD houdt minister Dijkstal uit de wind en de PvdA burgemeester Ouwerkerk.

De Telegraaf, pagina 9 pas, meldt dat Daverschot en Ouwerkerk bij Sorgdrager op het matje moeten komen. Ook daar is bekend dat Daverschot waarschijnlijk wordt overgeplaatst. En nu begint het ook in Groningen te lekken: “Een bron binnen het Gronings parket heeft deze krant inzage gegeven in de geheime rapportage die ergens verborgen ligt op het Groningse parket en waarvan het de bedoeling is dat deze naar buiten komt op het moment dat de positie van Daverschot in gevaar zou komen.” De persofficier zal dat niet geweest zijn.

Donderdag 15 januari: alle kranten, behalve De Telegraaf, zijn het erover eens: de kwestie is de opening. En alle berichten komen nu uit Den Haag, waar Sorgdrager 'furieus' (de Volkskrant) is over de bijbaan van procureur-generaal Steenhuis bij onderzoeksbureau Bakkenist. De emoties spelen vol op en veel sterker dan in Groningen het geval was: buitengewoon geschokt, de crisis breidt zich uit, integriteit moeilijk overeind te houden, een ongekende rel, onvoorstelbaar, einde oefening, een groot probleem.

De berichtgeving versplintert in de Haagse wandelgangen, waar politici journalisten hun mening geven en politiek bedrijven met pogingen om media te beïnvloeden, zoals je dat van politici mag verwachten. Maar vooral de stijlbreuk in de verslaggeving is typerend. Ter geruststelling van Boris O. Dittrich, wiens naam overigens pas helemaal aan het einde bij het Kamerdebat in de publiciteit verschijnt; in Den Haag wordt met regelmaat door journalisten gediscussieerd over de 'scoringsdrift' en 'scoringsdwang'.

In het commentaar van De Telegraaf wordt het aftreden van Ouwerkerk geëist omdat hij sliep, “terwijl de stad kolkt van opwinding en geweld.” Het AD-commentaar: “Sorgdrager heeft een groter probleem. Zij heeft niet alleen de schijn tegen, maar ook dat ene feit: ze wist weer eens niet wat er aan de hand was. Dat kan zo niet langer.” In NRC Handelsblad krijgt pg Steenhuis er in het hoofdartikel van langs: “Een regelrechte aanslag op het publieke vertrouwen in het openbaar gezag.”

Vrijdag 16 januari is de opwinding compleet. Het is de 'de oren vielen me van het hoofd'-dag van minister Sorgdrager. Steenhuis ontkent elke bemoeienis. Maar de wals plet voort. De rel is al ruim twee weken oud. Maar de PvdA richt de pijlen alsof het gisteravond was op Ouwerkerk: “Hij ging rustig slapen, terwijl de stad in brand stond.”

In die stad zelf heeft burgemeester Ouwerkerk een openlijke, harde en emotionele discussie met bewoners uit de Oosterparkwijk gehad.

In Den Haag worden de messen geslepen tegen Steenhuis, wiens aanvankelijk niet onsympathieke profiel wordt bijgesteld. En en passant heeft minister Sorgdrager ook super-pg Docters van Leeuwen in de schijnwerper geplaatst.

Ondertussen nemen in alle kranten de speculaties toe, maar daarvoor is het politieke verslaggeving. NRC Handelsblad haalt Kamerleden aan die beginnen te zeggen dat de situatie ergens op 'lijkt', met als onontkoombaar en alarmerend einde van de zin: “en dan staat zijn positie automatisch ter discussie.”

Op zaterdag 17 januari figureert de zaak-Groningen, of Ouwerkerk, of Steenhuis, of Sorgdrager of Dijkstal alleen op de voorpagina's van de Volkskrant en De Telegraaf. “Ik ben klaar. Laat de vertrouwensvraag komen”, zegt Ouwerkerk tegen de Volkskrant. In het commentaar haalt de krant uit naar ongewenste netwerken, zoals die van Steenhuis. De Telegraaf haalt 'bronnen bij het ministerie van justitie' aan, die zeggen dat de Rijksrecherche een onderzoek moet doen naar de bijbanen van Steenhuis. Het AD heeft de hand gelegd, in Groningen, op een intern politierapport, waaruit blijkt dat de situatie in de Oosterparkwijk niet te voorzien was geweest, anders dan dat het er elke dag mis kon gaan, en dat de politie zich terecht heeft teruggetrokken vanwege het geweld. Het is eigenlijk voor het eerst dat de verslaggeving vanuit Groningen niet uni sono is. Maar een schokkende primeur is het niet, geen andere krant loopt er achteraan.

De ochtendkranten van maandag 19 januari citeren uitgebreid uit het rapport dat jonkheer Beelaerts van Blokland heeft gemaakt over de relnacht in Groningen. Ze zijn het bijna eens, zoals tot nu toe vrijwel steeds bij het nieuws uit Groningen: 'Forse kritiek op burgemeester Ouwerkerk'. Alleen het Algemeen Dagblad legt de nadruk op de afwijkende mening van twee raadsleden (VVD en SP): een flutrapport dat niets toevoegt, we wisten al dat de organisatie bij de politie niet goed was en daarvoor is Ouwerkerk verantwoordelijk. Het is ook in Groningen puur politiek geworden.

Precies drie weken na de rel in de Oosterparkwijk, op dinsdag 20 januari, is het weer alom de beurt aan Groningen. Politiechef Ter Harmsel wijst in Trouw elke kritiek op zijn functioneren die nacht af en geeft Ouwerkerk de schuld. Hoofdofficier Daverschot zegt in de Volkskrant dat wat hem betreft een strafoverplaatsing niet aan de orde is: “De suggestie dat het hier chaos is, klopt niet.” In het commentaar onder de kop 'Zwak' eist De Telegraaf dat minister Dijkstal burgemeester Ouwerkerk verwijdert en minister Sorgdrager dient hetzelfde te doen met Daverschot.

Groningen heerst ook op woensdag nog. 'Brand steunt Ouwerkerk' (Trouw) en in dezelfde krant, de Volkskrant en NRC Handelsblad staan analyses die burgemeester Ouwerkerk moed geven voor het komende debat in de gemeenteraad. Maar volgens De Telegraaf staat hij er een stuk slechter voor. Het rapport van Ter Harmsel is nu ter beschikking gekomen van de raad, meldt het AD, en dat zien enkele raadsleden als een mislukte poging van Ouwerkerk om zijn falen te verdoezelen.

Het lijkt even een slepende kwestie te worden, blijkt uit de kranten van donderdag 22 januari: geen hard nieuws, de Groningse raad komt later met een oordeel over de burgemeester, die schuld heeft bekend. Alleen de Volkskrant en het AD hebben dat bericht nog op de voorpagina staan.

Maar op vrijdagmorgen is het over naar Den Haag en dus treedt weer een explosie van nieuws op. 'Sorgdrager wint machtsstrijd' (Trouw en ongeveer dezelfde kop in de Volkskrant), 'Muiterij in top justitie' (De Telegraaf), 'OM-top dreigt minister' (AD), 'Verwarring alom over uitblijven rapport' (NRC Handelsblad). De avond van beraad op justitie, het uitblijven van het rapport-Dolman over Steenhuis, het optreden van Docters van Leeuwen en het schermen met een kort geding vormen de kern van de verhalen. Gelardeerd met kruidige uitspraken van Kamerleden, zoals overal de roep van CDA'er Koekkoek om het aftreden van minister Sorgdrager. Wat het is, is het, maar het is in elk geval nieuws. Ook al lijkt het voor het moment dat hij de enige is die weet te doorgronden wat er nu werkelijk gebeurd is.

Maar de avondkrant NRC/Handelsblad raakt ook zo ver, Sorgdrager heeft “krachten losgemaakt die zij naar het zich laat aanzien onvoldoende kan beheersen.” En het is haar deze keer alleen nog gelukt “met behulp van premier Kok aan de telefoon.” Sorgdrager kan alleen zelf antwoord geven op de vraag waarom haar ambtenaren haar zo hebben laten stikken.

Niet te beheersen krachten, daar gaat het in de verslaggeving, gezien vanuit de Haagse optiek, ook om. Het gaat niet alleen meer om de feiten, het gaat ook om de teneur van de verhalen en het gaat om groeiend onbehagen dat kan overslaan naar het publiek dat die kranten leest.

De reactie valt op zaterdag overal terug te zien: premier Kok noemt de pg's kinderachtig. “In de burcht van vrouwe justitia heeft zich een strijd om de macht afgespeeld.” En er vallen meer harde woorden. De Volkskrant noemt het commentaar 'Wanstaltige vertoning' en schrijft: “Hoe haalt zo een Steenhuis het in z'n hoofd”, Docters van Leeuwen heet 'brutaal', en Sorgdrager is met behulp van premier Kok 'kordaat en adequaat' opgetreden, maar: “Ieder politiek gezag heeft Sorgdrager reeds verloren.”

De twee commentaren in het Algemeen Dagblad hebben koppen die voldoende zeggen: 'Magistraat in de fout' en 'Een minister zonder gezag'. In het commentaar van De Telegraaf krijgen Steenhuis, Docters van Leeuwen en de ambtenaren die wisten van Steenhuis' bijbaan maar zwegen ervan langs, en Sorgdrager die alles heeft laten gebeuren is “evenmin een knip voor de neus waard.” De krant twijfelt inmiddels toch over Ouwerkerk: 'Zwaargewicht of... blunderaar?'

Trouw betreurt in het commentaar dat “volwassen mensen het gezag van justitie zo te grabbel hebben gegooid.” Sorgdrager hield zich overeind, “maar vraag niet hoe.” NRC Handelsblad becommentarieert uitgebreid de onafhankelijkheid van de pg's. Elders in die krant staat 'Sorgdrager raapt eigen scherven'. Een anonieme bron op haar ministerie vindt het schandelijk dat de minister nu ook ambtenaren verantwoordelijk heeft gesteld in een geheime brief. De conclusie van de krant is duidelijk: “Het ministerie is uitgekeken op de minister.”

Het zou, achteraf gesproken, minstens aardig zijn als eens kon worden geproefd wat al die hoofdartikelen in de krant aanrichten bij politici en gezagsdragers. In de Groningse kwestie zijn nog al wat eigenzinnige, weinig zachtzinnige commentaren in de kranten verschenen. Zijn die het, eerder nog dan de verslaggeving, die mensen verleiden tot reacties in woord en daad? In hoeverre is de aanzwellende kritiek in de commentaren op Sorgdrager van invloed op het optreden van de minister en de reacties van partijen? Daar zijn kranten óók voor en het kan natuurlijk niet zo zijn dat die opinie achteraf nog eens getoetst moet worden, zoals Dittrich zou willen. Trouwens, het wordt nog erger.

In het weekeinde leveren PvdA, VVD en D66, overal aangehaald, zware kritiek op Steenhuis en Docters van Leeuwen. Maar de Volkskrant weet van 'ingewijden': “Boze pg's overwegen ontslag te nemen.” De krant reconstrueert stap voor stap de avond toen de pg's minister Sorgdrager hebben overvallen. “De woorden 'rebellie' en 'muiterij' gonzen door de media. De minister belt continu met premier Kok en haar naaste medewerkers laten zich informeren door gespecialiseerde ambtenaren.” Van minuut tot minuut heeft de krant achterhaald wat er gebeurd is, zonder de bron van dat verhaal te noemen. “Voor de vier mogen gaan, laat zij de heren een voor een verklaren dat 'de minister de baas is', en dat haar gezag niet ter discussie staat. Precies datgene wat Docters later van een briefje aan de pers voorleest.”

Het nieuws heeft een eigen dynamiek gekregen, waarin feiten en meningen om elkaar heen dansen. Logisch, er zijn geen heldere feiten meer en ter zake doende opinies te over.

Het AD opent met 'Ruzie op Justitie gaat door'. Sorgdrager “heeft bewust de crisis rond de procureurs-generaal geschapen, om zo haar eigen falen te verbloemen. Dat stellen kringen rond het openbaar ministerie.” Officieel ontkent het OM: Nova hing 's middags om drie uur al aan de lijn met het verhaal dat de pg's een kort geding wilden aanspannen. In het commentaar klaagt dezelfde krant dat de regeringspartijen nauwelijks verbloemen dat zij om electorale redenen om te hete brij lopen.

Volgens de ingewijden die De Telegraaf sprak, wankelt Docters van Leeuwen, want Sorgdrager mag nu keihard optreden.

Dinsdag 27 januari, een maand na de rellen in de Oosterparkwijk: 'Sorgdrager laat super-pg vallen', opent Trouw. Het AD lanceert het verhaal van Belle en het Beest en in de Volkskrant komt de macht van secretaris-generaal Borghouts naar voren: hij zou Steenhuis al eerder hebben gevraagd om terug te treden. De verhalen springen nu overal alle kanten op, de grote finale komt eraan. Hoogleraren zeggen in de Volkskrant dat de politiek nu echt in de fout is gegaan.

NRC Handelsblad heeft het over 'Het gevecht der olifanten lijkt beslecht', Sorgdrager heeft gewonnen, maar, staat op pagina 3: 'Sorgdrager staat minder sterk dan het lijkt'. Premier Kok heeft haar dan wel gesteund en krachtige taal gesproken richting de pg's, maar 'bronnen rond het kabinet' weten dat hij dat in de eerste plaats deed uit ongenoegen over het gedrag van ambtenaren en pas op de tweede plaats als steun aan zijn minister. “Het wordt dus tijd de zaak tot normale proporties terug te brengen”, zegt de krant in het commentaar. “Daarna dient het onderliggende geschil over de verhoudingen tussen politiek en openbaar ministerie te worden opgelost.”

Woensdag 28 januari is de dag van het Kamerdebat. Een laatste oprisping voor de showdown. Trouw opent met het verhaal dat minister Sorgdrager de Kamer onjuist heeft voorgelicht, althans volgens het openbaar ministerie. De Volkskrant zegt: 'Kamermeerderheid wil ontslag van Docters van Leeuwen'. Volgens De Telegraaf eist de Tweede Kamer garanties van Sorgdrager en zelfs D66 vreest volgens die krant het ergste en is 'in staat van alarm'. Na Belle en het Beest komt nu op meerdere plaatsen als kern van de clash tussen Sorgdrager en de pg's het verhaal (gelanceerd door minister Jorritsma) dat het gaat om mannen die zich niet de wet laten voorschrijven door een vrouw.

Vanuit Groningen komt het bericht dat een meerderheid van de bevolking vindt dat Ouwerkerk mag blijven. En er is nog een ontlastend alarm voor hem in De Telegraaf: de ME blijkt in heel Nederland niet snel genoeg paraat te zijn.

Die avond kan NRC Handelsblad al melden dat minister Sorgdrager niet in moeilijkheden komt. Ze heeft voldoende steun in de Kamer, die zware kritiek heeft op de houding van de procureurs-generaal.

Sorgdrager overleeft het debat. Het belangrijkste nieuws van de volgende dag in alle kranten is: Ouwerkerk stapt op.

Wie de stapel van 23,6 kilo kranten overziet, en de bezwaren plus de oplossing van Boris Dittrich leest, moet concluderen dat wij in Nederland een vrije pers hebben, die op momenten van grote zaken zoals die van Groningen geheel los van elkaar toch feitelijk als één front opereert. De feiten zijn helder, pas als de aangereikte speculaties erbij komen wordt het een zeer divers geschakeerd landschap. Eerder dan een enkele krant of een enkel bericht, is het de breedte van het front die het proces nog het meest beïnvloedt. Er komen reacties, want politiek is geen gesloten systeem en er treden versnellingen op.

Opvallend voor de journalistiek, maar dat behoeft geen apart controlerend forum, is het verschil van toon en inzet tussen algemene en parlementaire verslaggeving. Een verschil dat mede gevoed wordt door het feit dat politiek ook een zaak van wandelgangen is en dat aangenomen mag worden dat de partijen daar niet graag van af zouden willen. Een strakke fractiediscipline op het punt van het spreken met de pers zou de politieke verslaggeving wel heel erg saai maken.

Voor wie ondertussen ook de televisie volgde leverden de landelijke dagbladen een bevestiging van de beelden die daar te zien waren. Natuurlijk heeft de tv op enkele momenten (Docters van Leeuwen met zijn drie punten, bijvoorbeeld) de beeldvorming heel erg bepaald. Maar ook met alleen de kranten erbij ontkomt niemand eraan dat er feiten zijn, maar dat er een verschil is met de feiten ervaren worden. Dat laatste speelde op den duur een steeds belangrijker rol. In vergelijking met Groningen steeg het aantal anonieme bronnen in Den Haag explosief. Maar het is niet zo dat die bronnen in de hele Groningse affaire het nieuws bepaald hebben en dat individueel journalistiek gedrag verantwoordelijk werd voor de opwinding. En waar politici in hun doen en laten zich hebben laten beïnvloeden door de aanwezigheid van journalisten, door de kranten en de soms geha