Eerbied

'Respect', een van de synoniemen voor 'eerbied' is, als ik mij niet vergis, een bedreigd woord, omdat het hard bezig is een ander en wat nobeler klinkend woord te worden voor wat bij nader toezien beter 'onverschilligheid' of 'gebrek aan interesse' zou kunnen heten.

Het heeft zijn plaats gekregen binnen een officieel taalgebruik van de politieke correctheid en de voorgeschreven en dus dapper geproduceerde tolerantie.

Wij zeggen dan dat wij 'respect' hebben voor de cultuur of de overtuigingen van anderen, en dat wij daar niets tegen zullen ondernemen, maar voegen aan deze verklaring gewoonlijk snel een overweging toe, die begint met 'maar': die anderen moeten zich in ruil voor onze eerbied dan wel aan onze gewoonten aanpassen en onze taal leren spreken etc.

Met andere woorden: het respect beperkt zich tot gedogen en verdragen; en met het betoonde of alleen maar verbaal beleden respect wordt op geen enkele manier te kennen gegeven dat er sprake is van enige interesse voor de inhoud van wat wij gedogen, laat staan dat wij daardoor geïmponeerd zouden zijn. En zonder dat element is het naar mijn mening volslagen hypocriet van 'eerbied' of 'respect' te spreken.

Die woorden hebben te maken met 'eer' en met 'opzien tegen iets of iemand' of 'ergens zorgzaam naar omzien', niet met opgelegde neerbuigendheid.

De kwestie is misschien dat wij geneigd zijn de eerbied die wij ergens voor hebben te beschouwen als iets wat wij uit eigen kracht opbrengen en als een verdienste van ons zelf. En een van de problemen die ik ermee heb eerbied en respect als deugden of morele prestaties te zien, ligt namelijk hierin dat zij op die manier teveel in de sfeer van de activiteit worden getrokken, waar naar mijn mening niet hun oorsprong ligt.

Het woord 'eerbied' geeft daartoe wel enige aanleiding, omdat het kan worden opgevat als het bieden van eer, dus als uitdrukking van een gebaar dat eventueel ook achterwege zou kunnen blijven. Maar het kenmerkende van eerbied en respect lijkt mij nu juist, dat zij worden afgedwongen, bijna tegen onze wil in. In dit beslissende opzicht zijn zij te vergelijken met het gevoel van verhevenheid dat ons kan overvallen wanneer wij komen te staan tegenover iets wat in een zo hoge mate en op een zo overtuigende manier ons bevattingsvermogen en onze actieve benadering te boven gaat, dat het wel buitengewoon potsierlijk zou zijn te menen dat zo'n actieve benadering er iets toe zou doen. Zij imponeren ons, leggen hun aanwezigheid aan ons op en vragen ons niet wat we daarvan vinden.

Er zijn landschappen die ons onweerstaanbaar imponeren, er zijn mensen tegenover wie wij niet het gevoel hebben hun gelijke te zijn, baby's in de wieg met hun ondoorgrondelijke ernst, zwangere vrouwen met een raadselachtige introverte glimlach, bejaarden bij wie een indrukwekkende en intrigerende geschiedenis in rimpels op het gezicht te lezen is. Dan denken wij niet: kom, laat ik die maar eens een portie eer bieden, dat zullen die stakkers wel fijn vinden.

Als de uitdrukking 'eerbied afdwingen' enige zin heeft, betekent dat dan dat er in ons een moeilijk te overwinnen neiging is ons uitsluitend actief en superieur te verhouden tegenover de wereld?

Ik denk niet dat wij aan die woorden een zo massieve ernst moeten toekennen. Eerder geloof ik, dat mensen diep in hun weke hart, dus in de kern van hun bestaan, niets liever willen dan werkelijk getroffen worden door de superioriteit van iets wat zij niet kunnen verzinnen en die plotseling als een pijl door het harnas van hun eigenmachtigheid heen wordt geschoten.

Dat is vanouds het beeld van de liefde en daarmee is eerbied misschien nog het best te vergelijken.