Top-spion DDR beticht West-Duitsers van wraakzucht

Van onze correspondent BERLIJN - Markus Wolf, decennia lang de chef van de contraspionagedienst van de DDR, ziet in het proces dat gisteren tegen hem is begonnen een vorm van 'overwinnaarsrecht'. De West-Duitsers zijn volgens hem niet uit op verzoening met mensen die hoge functies bekleedden in het regime in het voormalige Oost-Duitsland, maar op 'wraak en vergelding'.

De 73-jarige Wolf (bijgenaamd 'de man zonder gezicht') zegt zich 'absoluut onschuldig' te voelen. Hij ziet het proces dan ook met vertrouwen tegemoet. Maar het steekt hem wel dat hij zich voor de tweede maal in enkele jaren tijd moet verantwoorden voor wat hij uit hoofde van zijn functie in de vroegere DDR heeft gedaan. Want hij was de vorige keer uiteindelijk toch vrijgesproken?

Een kleine vier jaar geleden veroordeelde het gerechtshof in Düsseldorf Wolf wegens landverraad tot zes jaar cel. In hoger beroep werd dit vonnis echter ongedaan gemaakt. Want inmiddels had het Constitutionele Hof in Karlsruhe bepaald dat Oost-Duitse spionnen en hun meerderen niet voor landverraad vervolgd konden worden. Immers, ze hadden hun land (de DDR) niet verraden, maar er juist voor gewerkt.

Nieuwe aanklacht

Het openbaar ministerie in Düsseldorf, pijnlijk getroffen door de uitspraak van het Constitutionele Hof, besloot het er niet bij te laten zitten en stelde een nieuwe aanklacht op. Wolf staat nu voor hetzelfde gerechtshof in Düsseldorf als vier jaar geleden, en zelfs in dezelfde rechtszaal, terecht wegens ontvoering, vrijheidsberoving en mishandeling. Dat zijn vergrijpen, aldus de vindingrijke justitie, die in elke staat strafbaar zijn. Ook in de vroegere DDR.

Wolf is aangeklaagd voor drie zaken die zich afspeelden in de zwartste periode van de Koude Oorlog en die stuk voor stuk niet zouden misstaan in een spannende spionageroman. In de eerste plaats is er de affaire-Christa Trapp. Zij was in de jaren vijftig vertaalster en secretaresse bij een diplomatieke post van de Verenigde Staten in West-Berlijn. In juni 1955 werd zij, samen met haar moeder, ontvoerd naar Oost-Berlijn. Daar werden de twee gescheiden.

Christa kreeg te horen dat zij haar moeder nooit meer terug zou zien als ze zou weigeren voor de Oost-Duitse geheime dienst te werken. Ze stemde toe, mocht enkele uren later al weer terugkeren naar West-Berlijn en vertelde daar het hele verhaal aan haar bazen. De Stasi bleef haar via telefoontjes herinneren aan de gemaakte afspraak. Toen de toon overging in dreigementen, week ze uit naar de Verenigde Staten, waar ze nog steeds woont. Christa Trapp is als getuige opgeroepen voor het proces in Düsseldorf.

Het tweede geval draait om Walter Thrüne, die een hoge functie bij de Stasi had, maar die in 1962 wegens een buitenechtelijke verhouding gedegradeerd werd. Hij besloot samen met zijn vriendin naar West-Berlijn te vluchten. Onbekenden lokten de twee korte tijd later naar Oostenrijk. Daar werden ze bewusteloos geslagen, en via Tsjechoslowakije naar de DDR ontvoerd. Een militaire rechtbank veroordeelde het paar tot zware gevangenisstraffen. Walter Thrüne zat ruim tien jaar achter de tralies (hij stierf enkele jaren geleden), z'n vriendin meer dan drie jaar.

- Vervolg op pagina 5

Duitse juristen zien weinig grond tot veroordeling van DDR-spion Markus Wolf VERVOLG VAN PAGINA 1

De derde zaak is het sappigst. In het voorjaar van 1959 kwam de contraspionage van de DDR op het idee om Willy Brandt, de latere bondskanselier maar toen slechts burgemeester van West-Berlijn, te compromitteren.

Het oog viel op Georg Angerer, DDR-onderdaan en in de tweede Wereldoorlog als tolk tewerkgesteld in het door de nazi's bezette Noorwegen. In die functie moest hij regelmatig bij verhoren door de Gestapo aanwezig zijn. Angerer had in die periode contact gehad met Brandt, en hij zou best iets belastends kunnen zeggen over de praktijken van deze sociaal-democraat. De Oost-Duitsers waren vooral op zoek naar een bevestiging van het gerucht dat Brandt in Noorwegen hand- en spandiensten had verricht voor de Gestapo.

Angerer werd gearresteerd en ervan beschuldigd dat hij als Gestapo-agent medeverantwoordelijk was geweest voor de dood van gevangenen. Hij kreeg te verstaan dat hij alleen aan een veroordeling kon ontkomen als hij Brandt zou verklikken. Angerer wist zijn hachje te redden door met wat feitjes op de proppen te komen, maar die waren voor de Stasi te weinig om Brandt publiekelijk aan de schandpaal te kunnen nagelen.

Vijftien jaar later lukte het alsnog. Willy Brandt, inmiddels bondskanselier, moest aftreden na de onthulling dat één van z'n naaste medewerkers, Günter Guillaume, een DDR-spion was. Guillaume werd 'gerund' door de dienst van Markus Wolf, maar voor deze spectaculaire spionagezaak staat deze nu niet terecht.

De affaires, waarvoor Wolf zich wèl moet verantwoorden, zijn flinterdun en vormen nauwelijks grond voor een veroordeling, zeggen rechtsgeleerden. Het openbaar ministerie heeft zich in alle bochten moeten wringen om een aanklacht op te kunnen stellen. Zo zijn de zaken waarvan Wolf beschuldigd wordt in feite verjaard. Geen nood, aldus justitie die het niet meer geldige strafrecht uit de DDR erbij heeft gesleept om haar gelijk te halen. In dat strafrecht staat dat de verjaringstermijn pas ingaat als er strafvervolging mogelijk is. In de DDR was dat in het geval-Wolf (vanzelfsprekend) niet mogelijk, dus de klok is pas gaan lopen vanaf de hereniging van de twee Duitslanden. Juristen hebben van deze logica inmiddels gehakt gemaakt.

Zelfs zijn vroegere tegenspeler, de ex-chef van de West-Duitse Nachrichtendienst Heribert Hellenbroich, heeft het voor Wolf opgenomen. Volgens Hellenbroich heeft z'n 'collega' niet meer gedaan dan wat van een chef van een contraspionagedienst verwacht mag en kan worden. Sterker: de man heeft prima werk afgeleverd en leidde een efficiënte organisatie. Daar konden de westerse inlichtingendiensten nog wat van leren.

De vraag is waarom het openbaar ministerie het toch op een tweede proces laat aankomen. Een verklaring is dat justitie zich te weer wil stellen tegen verwijten dat ze de 'kleine jongens' (zoals DDR-grenswachten) vervolgt, maar de 'grote vissen' (zoals partijleider Honecker) laat lopen. Die verwijten snijden trouwens steeds minder hout: de laatste tijd zijn er een paar hoge Oost-Duitse generaals veroordeeld.

Een tweede verklaring is dat justitie het gewoon niet kan verkroppen dat Wolf na de eerste veroordeling toch niet in de cel is beland. Barbertje moet hangen. Overigens zal Wolf nu hoogstens een lichte gevangenisstraf krijgen, als de rechters hem al veroordelen.

De verdachte houdt het zelf op de tweede lezing. In het weekblad Der Spiegel zegt Wolf: “De winnaars van de Koude Oorlog tonen zich in mijn geval slechte verliezers.”