Banken en kibboetsiem ruziën over hoge rente

AMSTERDAM - Zijn de kibboetsiem echt bankroet of gaan de Israëlische banken alsnog failliet. Dat lijkt zo ongeveer de strekking van een lijvig onderzoek naar de al jaren voortwoekerende controverse tussen Israëls socialistische vlaggeschip en het kapitalisme bij uitstek: de kibboets versus de bank.

In het kort komt het erop neer dat een team van economen, financieel deskundigen en juristen op verzoek van de kibboetsiem onderzoek heeft gedaan naar de rente die de banken jarenlang hebben geïnd op leningen die aan de kibboetsiem zijn verstrekt. De onderzoekers kwamen tot de conclusie dat de Israëlische banken systematisch de rente hebben opgevoerd en zo een fictieve schuld hebben gecreëerd die in de miljarden loopt.

De kibboetsiem eisen nu dat alle heffingen tot en met tientallen jaren terug opnieuw worden bekeken en berekend. Dat leidde deze week onmiddellijk tot grote koppen in de Israëlische pers: als de banken al dat geld moeten terugbetalen zullen ze er zelf onder door gaan.

Gemanipuleer

Volgens de aantijgingen in het woensdag gepubliceerde rapport zou het grootste deel van de ruim zeven miljard gulden waarvoor de 270 collectieve nederzettingen bij de banken in het krijt staan, zijn toe te schrijven aan rekenfouten, of oneigenlijk gemanipuleer met de rentevoet.

De kibboetsiem kregen meteen steun uit de hoogste regionen. De minister van binnenlandse veiligheid - zelf van beroep jurist - riep dat hij er allang van overtuigd was dat de banken op illegale wijze met de rente spelen en “doen wat ze uitkomt. Ik denk dat het erop uit zal draaien dat in de meeste gevallen de banken de kibboetsiem geld verschuldigd zijn.” Een aantal ministers, deels gelieerd aan de kibboetsiem, eist nu dat een speciale onderzoekscommissie de aantijgingen gaat onderzoeken.

De banken, en voorop de centrale bank van Israël, deden gisteren al deze 'speculaties' af als 'onzin'. De cijfers in het rapport noemden diverse bankfunctionarissen “zwaar overdreven”. De banken, zo stelden zij, hebben meer dan genoeg reserves opgebouwd om dit buitje te overleven.

De opsteller van het rapport, Oeriël Prokatsja, een professor in de rechten, vertelde dat hij tal van fouten had ontdekt die de banken nog voor problemen zou kunnen stellen. De krant Jediot Achronot kwam met het voorbeeld uit het rapport over kibboets Gwoelot. Die zou een schuld hebben bij de Landbouwbank van twee miljoen gulden. Herberekening zou een positieve balans opleveren van drie ton. Een andere kibboets zou in plaats van een schuld van ruim vier miljoen eigenlijk een tegoed hebben van een miljoen.

Niet alleen de kibboetsiem zouden slachtoffer zijn van deze bankpraktijken. Volgens de Engelstalige Jerusalem Post hebben de banken de afgelopen 15 jaren hun cliënten meer dan driehonderd miljoen gulden te veel aan rente berekend. Ook de economisch redacteur van de krant Jediot Achronot schreef dat het probleem veel groter is dan “het verhaal van de kibboetsiem. Wat ze (de banken - red.) met de kibboetsiem hebben uitgehaald, hebben ze met ons allemaal uitgehaald.”

Dat desondanks de kibboetsiem tot de belangrijkste slachtoffers behoren komt doordat deze oorspronkelijk op landbouw varende collectieve gemeenschappen de afgelopen decennia zijn overgeschakeld op industrie. Het begin daarvan viel grotendeels in een periode (in de jaren zeventig, tachtig) waarin Israël te kampen had met een op hol geslagen inflatie. De geldontwaarding liep tot in de honderden procenten. Leningen, zo leek het, waren voordelig omdat de rente soms de inflatie niet bijhield.

Ingrijpen

Vele kibboetsiem staken zich dus 'graag' in de schulden om hun industrieën op poten te zetten, daartoe aangemoedigd door de banken. Maar na enige tijd bleek al snel dat de banken er wel bij voeren. Op papier althans. De schulden van de kibboetsiem liepen dusdanig uit de hand dat de overheid moest ingrijpen en het op een akkoord met de banken gooide, zodat die tenminste een deel van de 'schulden' ingelost zagen.

De schuldencrisis verscherpte ook de identiteitscrisis in de kibboetsbeweging. Van de solidariteit - het handelsmerk van de idealistische pioniers - was weinig te merken. De welvarender kibboetsiem (en die waren er ook) voelden er weinig voor de zwakkere broeders de helpende hand te reiken.

Verfoeide weg

Sindsdien zijn de kibboetsiem eigenlijk alleen nog maar voortgegaan op de eens verfoeide weg van het kapitalisme. Het credo van werken naar vermogen en gelijke verdeling van de opbrengst behoort tot het verleden. Niemand kijkt er nog raar van op dat in sommige kibboetsiem de leden met een soort chipkaart in de eetzaal voor hun maaltijd moeten afrekenen. Zo er nog een gezamenlijke eetzaal is, want ook die is op vele plaatsen afgeschaft.

De kibboetsiem hebben zich in vele gevallen ontwikkeld tot op winst beluste bedrijven, waarbij de persoonlijke welvaart het hoogste goed is. Maar tegelijkertijd zijn hun industrieën lang niet altijd even succesvol. Vaak kampen ze met gebrek aan deskundig management. En tegelijkertijd staat de stijgende levensstandaard niet in verhouding tot de inkomsten, of gebrek daaraan.

De schuldenkwestie kan een rol gaan spelen in de verkiezingscampagnes. Zo vindt een groot deel van het publiek dat de kibboetsiem, die nauwe banden met de Arbeiderspartij onderhouden, eigenlijk altijd door de overheid voorgetrokken zijn. Als zij nu als enige een 'herberekening' van de schulden krijgen, zal dat bij de gewone burger niet in goede aarde vallen. Maar als ook de kleine cliënt geld terug gaat eisen, gaat de Israëlische bankwereld een zware tijd tegemoet.

Daar komt bij dat de meeste van Israëls grote banken staatseigendom zijn, nadat de regering ze in 1983 had gered van de ondergang toen de beurs instortte. De laatste jaren poogt de regering de banken te verkopen. Dat lukt nog niet echt om tal van redenen. De aantijging dat de banken in feite veel minder rijk zijn dan zij tot nu toe dachten, zal de verkoop zeker niet stimuleren.

Een lid van de oppositie liet er gisteren geen gras over groeien en waarschuwde dat de huidige perikelen - natuurlijk de schuld van de regering - buitenlandse investeerders er toe kunnen brengen hun kapitaal terug te trekken. De sussende woorden van bankfunctionarissen dat het om storm in een glas water gaat, doen er in verkiezingstijd weinig toe.