Uitslag en uitleg: een eeuwige strijd

DEN HAAG - In het dieventaaltje van politicologen zijn de statenverkiezingen vandaag 'tweede-rangsverkiezingen', die boven alles worden gekenmerkt door vrijblijvendheid. De kiezers gedragen zich anders dan bij eerste-rangsverkiezingen als die voor de Tweede Kamer. Dat maakt het vergelijken van de uitslag vanavond met die van de parlementsverkiezingen op 3 mei vorig jaar tot een hachelijke zaak.

Dat zal politici er niet van weerhouden, als hun dat uitkomt, die vergelijking toch te maken. Dat is niet alleen opportunisme. In de politiek bestaan meer werkelijkheden dan alleen die van de harde feiten. Minstens zo belangrijk is de beleving van die feiten. Het is als met het verschil tussen de werkelijke en de belevingstemperatuur. Dat betekent dat de boodschapper van de harde gegevens het nogal eens te verduren krijgt.

Hoe dan ook, politici moeten met de feiten niet te veel een loopje nemen. Daarom is het nuttig de aangetoonde verschillen in kiezersgedrag bij eerste- en tweede-rangsverkiezingen in beeld te brengen. De politicologen Hans Anker en Tom van Dijk deden dat vorig jaar naar aanleiding van de raadsverkiezingen. Op basis van onderzoek kwamen zij tot de conclusie dat de kiezers bij tweede-rangsverkiezingen in kleinere getale opkomen en een grotere neiging vertonen met hun stem te 'experimenteren', dat wil zeggen een nieuwe of onbekende partij het voordeel van de twijfel te geven. De gestage opgang van lokale lijsten kan als bewijs dienen.

Machtsvraag

Dat experimenteren wordt bovendien in de hand gewerkt door een ander verschijnsel. Bij provinciale, plaatselijke of Europese verkiezingen speelt de machtsvraag (welke partij wordt de grootste, krijgt het initiatief in de kabinetsformatie en mag de premier leveren) nauwelijks een rol. Dat werkt in het nadeel van de grote en in het voordeel van de kleinere partijen. Een frappant bewijs leverden de resultaten van GroenLinks bij de raads- en Kamerverkiezingen vorig jaar. De partij boekte bij de raadsverkiezingen flinke winst. Omgerekend was zij goed voor elf Kamerzetels. Bitter was de teleurstelling toen de partij twee maanden later bij de Kamerverkiezingen niet vijf zetels won, maar er eentje verloor.

Tenslotte is er de ervaring dat de opkomst bij tweede-rangsverkiezingen wat hoger ligt, als er Kamerverkiezingen direct in het verschiet liggen. Wat dat betreft moeten de verwachtingen over de opkomst vandaag niet al te hoog worden gespannen. De kiezers zijn mogelijk nog moe van het afmattende verkiezingsjaar 1994 en de eerstvolgende parlementsverkiezingen zijn pas over drie jaar.

De Hondt

Onderzoeker De Hondt heeft al voorspeld dat ongeveer 45 procent van het electoraat de gang naar de stembus zal maken. Dat zou zeven procent minder zijn dan bij de vorige statenverkiezingen en zeven procent meer dan bij de Europese verkiezingen, die vorig jaar pal op Kamerverkiezingen volgden.

Uit een oogpunt van objectiviteit verdient het dus aanbeveling de uitslag vanavond te vergelijken met die van vier jaar terug. Per slot van rekening gaat het ook om de verkiezingen van de provinciale staten. Zet de trend van 1994 door (de peilingen wijzen daarop), dan zullen de kiezers in alle staten en daarmee ook in de senaat net zo krachtig huishouden als vorig jaar in de Kamer.

Dat is geen prettig vooruitzicht voor met name het CDA. De politieke leiding van juist die partij zal daarom geneigd zijn het resultaat af te zetten tegen 3 mei vorig jaar. Wellicht - de hoop is daarop gevestigd - levert dat het beeld op dat de partij weer wat opkrabbelt. Dat zou psychologisch een positief effect hebben op het moreel van de partijleden als ook op de positie van het nieuwe leiderschap.

De enigen die daaruit vooralsnog weinig troost zullen putten, zijn de tientallen statenleden die het veld moeten ruimen. Dat is zowel een objectief als subjectief gegeven, dat op de wat langere duur uiteraard wel effecten op partij en leiderschap zal hebben. Anders gezegd, politici die het met hun uitleg van de uitslag al te dol maken houden vooral zichzelf voor de gek.