Dood of levend, de jacht op het zeepaardje is open

Iedereen kent de gedroogde zeepaardjes, die in badplaatsen verkocht worden als broches en oorhangers of verwerkt in souvenirs. De visjes zijn speciaal voor de toeristenindustrie gevangen en gedood. Dat gebeurt al meer dan een eeuw, tot voor kort zonder dat het voortbestaan van zeepaardjes daardoor in gevaar kwam. Maar nu heeft de handel in zeepaardjes zulke vormen aangenomen dat verscheidene soorten met uitsterven worden bedreigd. In de afgelopen vijf jaar zijn sommige populaties in omvang gehalveerd.

Dat is de alarmerende conclusie van een grootscheeps onderzoek naar de vangst van en de handel in zeepaardjes, dat werd verricht door de universiteit van Oxford. Opdracht tot dit onderzoek gaf Traffic, het bureau dat namens het Wereldnatuurfonds en de World Conservation Union IUCN de internationale handel in wilde planten en dieren bewaakt.

Zeepaardjes behoren tot de merkwaardigste vissen die er bestaan. Hun vorm spreekt tot de verbeelding. Hun paardenhoofd gaf aanleiding tot mythische voorstellingen van paarden met een vissenstaart, naar analogie van meerminnen en meermannen. In ons eigen land komen zeepaardjes al van oudsher voor in de rariteitenkabinetten van rijke kooplieden.

Hun lichaamsbouw is een aanpassing aan een bijzondere leefwijze. Ze zwemmen langzaam en statig rechtop en houden zich met hun grijpstaart vast aan wieren, zeegrassen en koralen. Ze eten kleine waterorganismen, die ze bliksemsnel ophappen met hun kleine bek voor aan de snuit. Voor hun prooi hoeven ze zich nauwelijks van hun plaats te begeven. Daarin lijken ze op kameleons, die zich ook uiterst traag voortbewegen. En net als een kameleon kan een zeepaardje zijn ogen onafhankelijk van elkaar draaien en zo een naderende prooi vanuit elke richting beloeren zonder zelfs de kop te bewegen. De gelijkenis gaat nog verder: zeepaardjes zijn meesters in het camoufleren en kunnen hun kleur aanpassen aan hun omgeving. Daardoor worden ze niet door hun prooi gezien en ontsnappen ze aan de aandacht van roofvissen, waarvoor ze een lekker hapje zouden betekenen.

ZWANGER MANNETJE

Met de verwante zeenaalden en rafelvissen komen zeepaardjes overeen dat ze niet zomaar hun eitjes in zee loslaten zoals de andere vissen, maar dat het vrouwtje haar eitjes afzet in de broedbuidel van het mannetje, die aldus zwanger wordt. Omdat die broedbuidel weinig ruimte biedt, bestaat het legsel uit maar enige tientallen eitjes, die zich goed beschermd in de buidel tot jonge zeepaardjes ontwikkelen. Van de miljoenen in zee losgelaten eitjes van andere vissen komen er een paar duizend uit en daarvan brengen enkele het tot volle wasdom, terwijl de jonge zeepaardjes een veel grotere overlevingskans hebben.

BIJVANGST

Zeepaardjes zijn meestal een bijvangst in de trawlvisserij. Ze worden ook met de hand, met een schepnet en kleine sleepnetten gevangen. De vangst van zeepaardjes zou je kunnen beschouwen als een vorm van normale visvangst, die tot voor kort nauwelijks van betekenis was. Toch kun je deze visserij niet over een kam scheren met die op andere consumptievissen. In India bijvoorbeeld richten zeekomkommervissers zich op zeepaardjes, omdat de vangsten zo achteruit gingen dat het niet meer lonend was op zeekomkommers te vissen. De vissers van de Tamil Nadu vangen jaarlijks minstens 1,3 miljoen zeepaardjes. Omdat zeepaardjes alleen in smalle stroken langs kusten voorkomen en zich zo langzaam voortbewegen - ze verplaatsen zich vaak in weken nauwelijks meer dan een meter - is herkolonisatie van een leeggevist gebied vrijwel onmogelijk.

Men schat dat de vraag naar zeepaardjes in de afgelopen tien jaar is vertienvoudigd. De vraag zal ook de komende jaren met acht tot tien procent jaarlijks groeien. Er worden nu jaarlijks zo'n 20 miljoen dode of levende zeepaardjes verhandeld. India, de Filippijnen, Thailand en Vietnam zijn de grootste exporteurs, China, Hongkong en Taiwan de belangrijkste importeurs. Daarbij gaat het niet om kinderachtige bedragen: een kilo grote gebleekte zeepaardjes kostte in 1995 in Hongkong 1 200 dollar.

Die zeepaardjes zijn lang niet allemaal voor de toeristenindustrie bestemd. Het merendeel wordt in traditionele Chinese medicijnen verwerkt, een praktijk die al minstens twaalf eeuwen bestaat. In Indonesië vormen gemalen zeepaardjes de basis van bepaalde liefdesdranken. Dat is niet zo gek, want tot in de achttiende eeuw werden gedroogde en vermalen zeepaardjes ook in Europa voor medicijnen gebruikt. Al in 342 voor Christus kenden de Grieken en Romeinen genezende krachten toe aan zeepaardjes.

VOOR AQUARIUM

In ons land, Duitsland, Engeland en Canada worden levende zeepaardjes voor hoge prijzen verkocht aan aquariumhouders. De handel in dode zeepaardjes als sieraad of curiosum beperkt zich voornamelijk tot de badplaatsen. Wat niet wil zeggen dat dat gering is. Zo is het kortsnuitzeepaardje, dat in de Middellandse Zee leeft, door de toeristenindustrie op veel plaatsen al uitgestorven. Het langsnuitzeepaardje, dat voorkomt in het westelijke deel van de Atlantische Oceaan tot zelfs wel in de Noordzee, is heel zeldzaam geworden. De tegenwoordig te koop aangeboden souvenirs zijn voornamelijk dwergzeepaardjes uit het Caribisch gebied of de grotere soorten uit de Indische en de Stille Oceaan.

De handel worden nauwelijks beperkingen opgelegd. Zeepaardjes genieten alleen volledige bescherming in Tasmanië. In Frankrijk, Portugal en Vietnam staan ze op de rode lijst van bedreigde diersoorten. In de kustwateren van Indonesië, Taiwan en Thailand is het verboden met een sleepnet te vissen, wat een indirecte bescherming van zeepaardjes betekent.

Toch zijn die beschermende maatregelen een wassen neus. Er zijn talloze manieren om de wet te ontduiken. Zeepaardjes worden in ladingen andersoortige vis of zeekomkommers verstopt over de grenzen gesmokkeld, in geschenkpakketten per post verzonden of midden op zee overgeladen van Taiwanese naar Chinese vissersboten. Pakjes die minder dan twee kilo wegen, kunnen vrij uit Australië worden uitgevoerd.

Traffic wil dat zeepaardjes worden opgenomen in het Verdrag voor internationale handel in bedreigde soorten wilde fauna en flora en dat landen worden aangemoedigd de zeepaardjesvangst aan strikte regels te binden om overbevissing te voorkomen. Maar dat heeft alleen zin waar zulke reglementering niet de stroperij bevordert en daardoor controle onmogelijk maakt. De vissers zelf zouden betrokken moeten worden in pogingen om zeepaardjespopulaties te beheren en te beschermen. Australië met tenminste elf soorten zeepaardjes in zijn territoriale wateren zou daartoe de weg kunnen bereiden. Landen die rode lijsten van bedreigde soorten samenstellen, zouden daar alle soorten zeepaardjes op moeten plaatsen. De Europese Unie zou zeepaardjes op zijn minst kunnen opnemen in de nieuwe reglementering van de handel in bedreigde dier- en plantensoorten, die dit jaar van kracht wordt.

Natuur deze week

Zeearenden behoren tot de grootste roofvogels, die in ons land voorkomen. Vooral in de vlucht maken ze een overweldigende indruk. Niet zelden wordt gesproken van een vliegende deur, als een vogelaar het over een zeearend heeft. Zeearenden zijn in ons land regelmatige wintergasten aan grote wateren en in eenzame gebieden, zoals de Oostvaardersplassen.

Vogels om het huis moeten pas worden gevoerd, als natuurlijk voedsel schaars wordt. Dat is het nu wel. Niet dat de vogels anders niet overleven, maar bij strenge vorst sterven er wel veel aan voedselgebrek. Vogels hebben nu vooral dringend behoefte aan vetten. Voor mezen kan men lege kokosnotedoppen of kartonnen bekertjes vullen met een mengsel van ongezouten reuzel en vogelzaad, dat stolt tot een stevige massa. Hang nooit halve kokosnoten op, want op het vruchtvlees ontwikkelt zich salmonella, waaraan de vogels sterven. Vinken, mussen en andere zaadeters eten graag uitgestrooid gemengd zaad uit de dierenwinkel. Merels eten rot fruit en appelklokhuizen. Snijd appels door, want de vogels hebben moeite met de harde schil. Roodborstjes eten droge havermout. Insecteneters zijn te helpen met kaasresten, in water gewelde rozijnen en verkruimeld oud bruinbrood. Als u drinkwater klaar zet, doe er dan suiker in om bevriezen uit te stellen. Leg een paar grote stenen in de waterschaal of span gaas laag over het water om de vogels het baden te beletten. Vogels die bij vorst baden, kunnen longontsteking krijgen.

Wie een vijver heeft, kan die gerust laten bevriezen. Zolang er zonlicht door het ijs valt, produceren waterplanten en onzichtbare microwieren genoeg zuurstof om de waterdieren in leven te houden. Houd het ijs wel sneeuwvrij, want in het donker nemen die planten alleen zuurstof op. Ook de bacteriën in de modder gebruiken veel zuurstof. Daardoor kan het water zo arm aan zuurstof worden dat waterdieren stikken. Een bijt hakken heeft geen enkele zin.