In vogelvlucht over Italië

AMSTERDAM - “Salue, magna parens frugum, Saturnia tellus.” “Heil, grote Moeder van het graan, land van Saturnus.” Deze statige regels uit de 'Georgica' van de Latijnse dichter Vergilius citeerde de classicus J.J.L. Smolenaars in het eerste college van de drie 'Italiëdagen' aan de Faculteit der Letteren van de Universiteit van Amsterdam die gisteren begonnen. Smolenaars bracht, net als de andere docenten van de verschillende colleges, een ode aan Italië: “Het mooiste land van de wereld.”

Na het succes van 'De week van de biografie', die vorig jaar door de studenten van de Amsterdams Letterenfaculteit werd georganiseerd, lanceerde het faculteitsbestuur dit jaar zelf het idee voor een congres voor een publiek van binnen en buiten de universiteit: 'De Italiëdagen'. Was 'De week van de biografie' nog geboren uit de strijdbare opvatting van de studenten dat zij te weinig en te weinig interessant college kregen, dit keer lieten zij zich gewillig aan de hand van de bestuurders meevoeren. “Ik geef toe,” stelde Merlijn Draisma, één van de vijf studenten uit de organisatie, “dat er zonder het faculteitsbestuur dit jaar waarschijnlijk niets zou zijn gebeurd. Studenten zijn op zichzelf vrij inspiratieloos.”

Toch was er gisteren op de organisatie van de studenten weinig aan te merken. In een strak schema konden de ongeveer 250 deelnemers aan 'De Italiëdagen' - voor de ene helft bestaande uit academici, voor de andere helft uit Italofielen - steeds korte lezingen over zeer uiteenlopende onderwerpen bezoeken. Na het tussentijds nuttigen van de onvermijdelijke caffé lungo in de speciaal ingerichte espressobar kon in dertig minuten het perspectief wel achttien eeuwen verspringen. Van de 'laus Italiae', Vergilius' lofprijzing op Italië, naar J.W. Goethes 'land waar de citroenen bloeien'. Drs. M. Pütz stak in het Duits een tamelijk droog academisch betoog af over de toch zo lyrisch geschreven 'Italienische Reise' van de beroemde Duitse schrijver. “Auch ich in Arkadien!” moet Goethe uitgeroepen hebben, op het moment dat hij in 1786 voor het eerst voet in Rome zette. Desondanks hield Pütz Goethes persoonlijk verslag voor 'een ego-document van een schrijver met een problematisch wereldbeeld.”

De levendigheid die de ochtendbijeenkomsten af en toe moesten ontberen, keerde terug tijdens de jaarlijkse P.C. Hooftlezing, die voor de gelegenheid aan het thema van de Italiëdagen was aangepast. Bram Kempers, hoogleraar Culturele Studies, hield in de goedgevulde Lutherse Kerk aan het Amsterdamse Spui een mooi verhaal over het verblijf van de Nederlanders Ruysch en Erasmus in Rome aan het begin van de zestiende eeuw.

De levendigheid van Kempers lezing - nog kracht bijgezet door welluidende muzikale intermezzi voor trompet en orgel uit de tijd die hij beschreef: de Renaissance - ging niet ten koste van de academische precisie. Met veel gevoel voor suggestie wist Kempers aannemelijk te maken dat de nu nauwelijks meer bekende Johannes Ruys, een cartograaf die in Rome werkte voor paus Julius II, als astroloog prominent staat afgebeeld op 'De School van Athene', Rafaëls beroemde schildering van 's werelds meest vooraanstaande wetenschappers in het Vaticaan.

Ook op de bekende en drukbeschreven Erasmus verschafte Kempers een nieuw inzicht. Met een vlijmscherp mesje sneed de hoogleraar eerdere interpretaties, bijvoorbeeld die van de historicus Johan Huizinga, over Erasmus' verblijf in Rome aan repen. Kempers verzette zich tegen de gedachte dat de noordelijke Erasmus een rechtlijnige, negatieve blik had gehad op het roomse Italië, en op paus Julius II in het bijzonder. Hij benadrukte nu juist Erasmus' ambivalente houding en scheidde zorgvuldig feit en fictie in de brieven en satirische stukken die Erasmus aan het onderwerp had besteed.

Het aardige was dat Kempers zijn tamelijk abstracte betoog voor een genuanceerd gebruik van bronnen - en in bredere zin: voor internationalisering en interdisciplinariteit in de wetenschap - wist te combineren met een heldere schets van de eeuwige stad ten tijde van Julius II.

Zo waarden de luisteraars zich tot slot van de dag, na een literaire en culturele vogelvlucht over de eeuwige stad, nog heel even in hun geliefde Italië.