ARJü DER'I - Briljant politicus met engelen aan zijn zijde

Het was een wonderbaarlijk schouwspel daar in het duister bij het graf van de heilige Jonathan ben Oeziël: veertig jammerende rabbijnen, biddend tot de Engelen. De veertig, naar het het aantal dagen dat Mozes op de berg Sinaï verbleef, waren na middernacht (want dan is God het meest ontvankelijk, zo weten ze) bijeengekomen om de duistere krachten te verdrijven die Arjé Der'i nu al jaren dwarszitten.

Of hun eeuwenoude magische rituelen Der'i zullen helpen, is afwachten. Feit is dat Israëls meest intrigerende, zo niet meest briljante politicus nu al zeven jaar wordt geteisterd door beschuldigingen over corruptie. Verleden week stond hij opnieuw in de belangstelling. Dit maal omdat hij premier Netanjahoe onder druk zou hebben gezet bij de benoeming van een nieuwe procureur-generaal. Zo niet, had Der'i gedreigd, dan liep de regering gevaar.

In het verleden heeft Der'i bewezen dat dit geen loze dreigementen zijn, ook al heeft hij wel eens zijn hand overspeeld. Zoals in 1990 toen hij samen met Peres de regering van Likoed en Arbeiderspartij ten val bracht, maar zijn belofte aan Peres voor een regering van de Arbeiderspartij niet wist na te komen.

Der'i had belang bij die benoeming van een procureur-generaal, zo heette het, omdat die hem ter wille zou zijn bij zijn corruptie-proces. Daarin wordt hij ervan beschuldigd indertijd als minister gelden te hebben doorgesluisd naar bevriende instanties. Hij zou ook steekpenningen hebben aangenomen.

Der'i, zijn aanhangers, zijn vrienden - en dat zijn er velen in vrijwel àlle politieke partijen - verwerpen de aantijgingen, zowel die over de benoeming als die van het proces. 'Ze moeten Der'i hebben', weten ze. En zijn eigen oriëntaalse achterban voegt daar aan toe: 'omdat híí, een jongetje uit Marokko, de oriëntaalse joden heeft weten te bevrijden van de overheersing van de asjkenaziem', de Oost-Europese joden, kortom 'omdat hij ons ons eergevoel heeft teruggeven'.

Want dat is het verhaal van Arjé Mahloef ben Eliahoe Der'i, het jongetje dat in 1959 in het Marokkaanse Meknes werd geboren en op tienjarige leeftijd met zijn familie naar Israël kwam. Zijn ouders, bang dat hun zoontje op het slechte pad zou geraken in de nieuwe buurt vol drugs en criminaliteit, stuurde Arjé naar een orthodox-religieuze school, al waren ze zelf, zoals de meeste joden uit Marokko, absoluut niet extreem vroom. Die scholen waren in handen van de Oost-Europese ultra-orthodoxie. Arjé en de andere oriëntaalse jongetjes leerden daar meteen dat hun traditie inferieur was aan die van de asjkenaziem.

Der'i bleek een uitmuntend leerling, een uitblinker in de leer van de heilige schriften. Hij mocht zelfs het zoontje van de sefardische opperrabbijn les geven. Daar in het huis van Ovadja Joseef kwam Der'i voor het eerst in aanraking met de groten der aarde, politici, generaals, geestelijken, allen kwamen ze er over de vloer. Zoals Der'i later in een interview opbiechtte, heeft hij toen misschien wel gezondigd, want hij was maar met één oor bij de les en met het andere volgde hij wat er zich in huis afspeelde.

Vierentwintig jaar oud stichtte Der'i samen met de opperrabbijn een politieke partij. Die partij, Sjas, richtte zich op de ontwakende oriëntaalse gemeenschap die een plaats eiste voor haar eigen cultuur. Sjas groeide van verkiezing tot verkiezing - is met tien zetels nu de derde in grootte - en werd tot de partij die coalities kan maken en breken, met Der'i als kingmaker.

In 1988 werd Der'i, 29 jaar oud, de jongste minister van Israël. Juist seculiere kringen verwelkomden hem als de representant van een nieuw soort orthodoxie dat tolerantie uitstraalde. Der'i, een begaafd communicator met een zachte, tikje gehaaste stem, raakte bevriend - ècht bevriend - met politici van haast alle partijen en toonde zich een bemiddelaar eerste klas. Tijdens de Golfoorlog verbrak hij de heilige sabbatsrust om zijn - doorslaggevende - stem te laten horen tegen militair ingrijpen, waarmee hij waarschijnlijk een ramp voorkwam. In tegenstelling tot het gros van zijn eigen achterban staat hij het compromis voor, ook met de Palestijnen.

Het grote succes van Der'i wordt overschaduwd door het proces. Op de beschuldiging van het doorsluizen van gelden luidt het antwoord van Der'i en de zijnen: andere partijen hebben dat altijd gedaan, en de oriëntaalse instituten waren achtergesteld. Der'i moest een scheve situatie rechttrekken. Overigens kan Sjas inmiddels bogen op een uitgebreid netwerk van eigen instituten en scholen. Sjas is mede door Der'i uitgegroeid tot meer dan een partij, in veel buurten voorziet ze in allerlei sociale behoeften.

Pijnlijker, en daar draait het nu om, zijn de beschuldigingen over steekpenningen. Der'i ontkent. Twee maanden geleden ontvouwde hij voor de rechtbank het wereldje van dat andere Israël, een wereldje met zijn eigen spelregels. “Ik was een uitblinker in de heilige geschriften”, legde hij uit. “En bij ons - jullie zullen dat wel niet begrijpen - betekent dat dat ik een goede partij ben. Die heeft bij ons recht op een 'compleet arrangement'.”

Dat komt erop neer dat de ouders van de bruid zorgen voor een woning en bijdragen in het levensonderhoud. Daardoor kan de echtgenoot ongestoord doorleren in de bijbelstudie, in het geval van Der'i met het vooruitzicht dat hij ooit zelf rabbijn van een leerschool zal worden - hetgeen weer een grote eer is voor de schoonouders. Der'i kreeg zo'n 'compleet arrangement'. Het geld bracht hij onder bij de gmach, de gemeenschapsbankier die geld ontvangt van degenen die het op dat moment niet nodig hebben en het uitdeelt/leent aan leden van de gemeenschap die het wel nodig hebben. Der'i legde de rechtbank uit dat de gelden die hij gedurende de jaren had ontvangen geen steekpenningen waren, maar gewoon zijn eigen geld dat hij bij de gmach had ondergebracht.

Het klinkt alleszins overtuigend, zoals Arjé Der'i altijd overtuigend klinkt. Of ook de rechters hem geloven doet er voor brede lagen van de oriëntaalse bevolking weinig toe. Voor hen is Der'i een heilige die de engelen aan zijn zijde weet. En Der'i zelf? Hij lijkt de laatste tijd moegestreden. Weg van de politiek, terug naar de bijbelstudie, is zijn liefste wens.