Israëlische hoogleraar: Europa heeft veel te danken aan 16e-eeuwse godsdienstoorlogen

De Israëliër Jacob Malkin is jaloers op de godsdienstoorlogen die in de zestiende eeuw in Europa woedden. Ze hebben volgens hem geleid tot een tolerantie en een religieuze pluriformiteit waar het Israël van nu naar smacht. In het religieuze tweestromenland van het katholicisme en protestantisme kon het humanisme in Europa een grote invloed krijgen. In Israël is daarentegen de spanning tussen humanisme en orthodoxie, tussen gelovigheid en ongelovigheid, tussen verlichting en vroomheid overal voelbaar en zichtbaar; vooral in Jeruzalem.

Malkin, emeritus hoogleraar ethiek en retoriek aan de universiteit van Tel Aviv en uitgever van het kwartaalblad Vrij jodendom, heeft de humanistische joodse gedachte vormgegeven door in Jeruzalem een seculiere yeshiva op te richten.

Een 'gewone' yeshiva is een school waar religieuze mannen die het seculiere leven de rug hebben toegekeerd, de talmoed bestuderen. Zij vinden dat de orthodoxie, de strikte naleving van de talmoed, de enige manier is om het joodse volk in stand te houden.

Malkin appelleert met de oprichting van de yeshiva aan de behoefte van Israëli's aan verdraagzaamheid en humanisme. Die behoefte is vooral ontstaan na de moord op de Jitschak Rabin in november 1995. Bovendien is de roep sterker geworden het jodendom te bevrijden van het monopolie van de orthodoxen, die het seculiere leven in verband brengen met zedeloosheid en amoraliteit.

Malkins leerlingen noemen zich vrije of atheïstische joden. God is voor hen, als concept en als persoon, een historische figuur uit de late oudheid. Vrije joden zijn vrij van een religieuze interpretatie van de mitsvot, opdrachten door God aan het joodse volk gegeven.

Waarom heet uw yeshiva eigenlijk een yeshiva, het is toch geen talmoedschool voor mannen?

Malkin: “Wij studeren om het studeren, een principe dat we van het halachische jodendom hebben overgenomen. Wij zijn een yeshiva omdat we de talmoed (een werk over het culturele leven van het joodse volk van na de Babylonische ballingschap tot de zesde eeuw van deze jaartelling) bestuderen, maar dan in combinatie met andere godsdiensten en lessen algemene geschiedenis. We accepteren de religieuze yeshivot, maar zij accepteren ons niet omdat het jodendom voor mijn studenten geen ideologie is, zij leven niet volgens de wet. Bovendien zijn vrouwen welkom op de yeshiva.”

Het initiatief van Malkin is een reactie op de verregaande secularisatie, die in Israël bij velen, vooral bij de jeugd, heeft geresulteerd in onverschilligheid ten aanzien van de joodse afkomst. Volgens Malkin, die nu werkt aan een boek Wat geloven seculiere joden, associëren veel Israëlische niet-gelovige joden het jodendom met religieus dogmatisme en onderwerping aan de orthodoxe autoriteit.

Malkin: “Het jodendom als religie is verre van dogmatisch. Het kent een ononderbroken traditie van nieuwe midrasjiem (interpretaties) van de basisteksten. Zo heeft het zich, op een behoudende basis, steeds weten aan te passen aan nieuwe omstandigheden en aan mentaliteitsveranderingen. Het wordt tijd dat Israëli's zich het pluralistische karakter van het jodendom herinneren. Het jood-zijn wordt niet bepaald door de religieuze interpretatie van de joodse feesten, de traditie en cultuur. Een jood die in de yeshiva studeert, is niet joodser dan een seculiere jood. De geschiedenis van de joden is een constante symbiose tussen verleden en heden, tussen oud en nieuw.”

“De cultuur waarin het joodse volk zich ontwikkelde, is overwegend religieus. Er waren Israëlieten die jahweh aanbaden en Israëlieten die Baal of andere kanaünitische goden kozen als alternatief. In de tempel in Jeruzalem stond tweehonderd jaar lang een beeld van de godin Astarte naast dat van de slang van Mozes. In elke stad, op elke heuvel en onder elke heilige boom bevonden zich beelden en afbeeldingen gemaakt in opdracht van koning Salomo. Maar het jodendom was niet dogmatisch.”

Malkin, die zich al jaren zorgen maakt over de onverdraagzaamheid van de orthodoxen, hoopt met de lessen in de yeshiva de seculiere joden ertoe te bewegen op te komen voor hun rechten. Het jodendom moet anders worden beleefd. Joden moeten zichzelf gaan definiëren als vrije jood, vindt Malkin.

De gemeenschappelijke aartsvaders, Abraham, Isaük en Jacob, zijn de essentie van het jodendom, stelt de hoogleraar. Het baart hem zorgen dat velen het jodendom de rug toekeren vanwege de dwingende invloed van de orthodoxen.

“Volgens hen moet je een gelovige jood zijn om het joodse karakter van Israël te kunnen erkennen! Je hoeft toch ook geen gelovige christen te zijn om de culturele christelijke achtergrond van West-Europa te erkennen. Bovendien kon het jodendom vierduizend jaar een religie blijven door zijn opvallende geestelijke soepelheid, zowel in religieus als maatschappelijk opzicht. Het jodendom van na de oprichting van de staat Israël wordt nu geconfronteerd met de grootste uitdaging tot heraanpassing en herinterpretatie aller tijden.”

Worden de leerlingen op Israëlische scholen gewezen op religieuze pluriformiteit in het jodendom?

“Nee, het seculiere jodendom wordt bedreigd doordat religieuze leraren op seculiere scholen lesgeven en niet andersom. De orthodoxie heeft geleerd hoe ze de staat kan exploiteren en heeft een sterk onderwijsimperium opgebouwd. Zesendertig procent van de Israëlische leerlingen gaat naar religieuze zionistische en niet-zionistische scholen. Op de niet-religieuze scholen, waar ruim zestig procent van de leerlingen onderwijs volgt, wordt joodse les gegeven als religie en niet als onderdeel van een cultuur. Door deze dogmatische interpretatie van de halacha, de joodse leer, en de talmoed willen veel kinderen niets meer met het jodendom te maken hebben. Deze ontwikkeling willen we tegengaan.”

Hoe wilt u van het humanisme van de vrije joden in Israël een geaccepteerde interpretatie in het jodendom maken?

“Behalve de cursussen, lessen en lezingen die we geven, werken we samen met docenten van lagere en middelbare scholen. Tot nu toe, en we zijn pas een paar maanden bezig, geven we les aan (religieuze) docenten van openbare scholen. We confronteren ze met onze uitgangspunten. De docenten krijgen een andere manier van bijbeluitleg te horen, die andere interpretaties tolereert. Bijvoorbeeld dat in onze ogen de bijbel een bron is van inspiratie en niet van autoriteit. Het belangrijkste is te voorkomen dat de leerlingen denken dat de orthodoxie de enige vorm van jodendom is.”

Kan de seculiere yeshiva de politiek beïnvloeden?

“Op een indirecte manier wel. Veel niet-orthodoxen hebben in de laatste verkiezingen op orthodoxe partijen gestemd waardoor de Likoed van Netanjahu, de één na grootste partij in Israël, heeft gewonnen. De macht van de orthodoxen berust op toeval. Als ze niet nodig waren voor een coalitie zouden ze in de politiek dezelfde positie innemen als de religieuze partijen in Nederland.”

“Wij willen de studenten, en dus een nieuwe generatie kiezers, erop wijzen dat een te grote invloed van de orthodoxen in de maatschappij, bijvoorbeeld op het gebied van onderwijs, op den duur gevaarlijk kan zijn.”

Volgens Malkin gelooft de 'seculiere jood', dat elke jood de vrijheid heeft vorm te geven aan zijn joods-zijn. “Hij gelooft niet dat joden tot het uitverkoren volk behoren maar dat het joodse volk net zo uniek is als alle andere volken. Hij hecht wel belang aan zijn 'joodsheid' door zich te verplichten te definiëren wat het voor hem betekent. De vrije jood realiseert zich dat het jodendom is beïnvloed door onder meer Egyptische, Hellenistische, islamitische, christelijke en Amerikaanse culturen en tradities. De vrije jood gelooft dat het jodendom een deel is van de wereldcultuur.”

Wie is God voor u als vrije jood?

“Hij is een literaire held van het belangrijkste boek voor de joden en van andere klassieke werken uit de joodse literatuur. Hij heeft een grote rol gespeeld in de joodse cultuur omdat joden hem eeuwenlang beschouwden als een levende.

Maar ook Hamlet, Anna Karenina en Werthers leven, hebben een rol vervuld in het persoonlijke leven van veel mensen. Niet omdat ze in deze literaire helden geloofden, maar omdat ze door hen zijn beïnvloed. Na de verschijning in 1774 van Goethe's Werther schoten jongemannen zich, gehuld in Werthers lievelingskleding, door het hoofd, net zoals Werther dat gedaan had. God valt onder dezelfde categorie als deze literaire helden. Hij vertegenwoordigt, net zoals Abraham, Mozes, Jacob, Ruth, Saul, David, de mens met zonden, wrok, hoop en teleurstellingen.''

Kunt u uitleggen waarom u als 'vrije' jood “in oorlog” raakt met talmoedische joden en waarom deze strijd nog niet heeft geresulteerd in acceptatie van de andersdenkenden?

“De talmoedische joden zijn dogmatisch, net zoals orthodoxe christenen overigens, en spreken in de naam van God - in de traditie sprak men uit naam van het volk - waardoor elke discussie is uitgesloten. De halachische en talmoedische teksten worden bestudeerd als waren het ethische wetten. In religieuze yeshivot wordt uitgelegd dat het waar is wat er staat geschreven en niet waarom het waar is. Daarmee is het weerleggen van de teksten uitgesloten. Ze verloochenen de orthodoxe, de talmoedische traditie die mensen leerde vragen te stellen en twijfels te uiten, vooral ten aanzien van de tekst. Het verbieden van bepaalde boeken in religieuze yeshivot belemmert een open discussie. Sommige standpunten en vragen zijn zelfs taboe. Het vragen en antwoorden, een belangrijke talmoedische bijdrage aan de joodse cultuur, is op de yeshivot een dogmatisch dictaat geworden.”

“Politiek gezien is de macht van orthodoxen, toevallig. Maar deze toevalligheid loopt wel als een rode draad door de geschiedenis van Israël en is voor de orthodoxen vanzelfsprekend geworden. Onze 'oorlog' heeft geen verdraagzaamheid tot gevolg gehad omdat we er vanuit gaan dat wie niet volgens de wet van Mozes leeft zich verwijderd van het joodse volk en zich op een dwaalspoor begeeft.”

Kan Israël een pluralistische staat worden zoals bijvoorbeeld Nederland?

“Israël is al een pluralistische staat, maar in het jodendom is nog geen pluralisme. Van alle huwelijken wordt 25 procent niet door het rabbinaat voltrokken. Bovendien is drie jaar geleden een wet aangenomen door de Knesset die niet-religieuze begrafenissen toestaat. Ook het onderwijs is pluralistisch; er is anti-zionistisch, zionistisch, conservatief, seculier, christelijk, islamitisch onderwijs. En er zijn, naast seculiere, ook religieuze radiostations.”

“Het probleem is dat de invloed van de orthodoxen op het seculiere onderwijs zo vanzelfsprekend wordt gevonden dat zelfs een grensverleggende discussie, die moet leiden tot verdraagzaamheid en openheid, tot nu toe ondenkbaar is gebleken. Israël is helaas nog steeds in zichzelf gekeerd. Het klinkt bitter, maar West Europa heeft uiteindelijk veel te danken aan de godsdienstoorlogen in de zestiende eeuw.”