GEKANDEERDE VIOOLTJES EN HET HOOFD VAN EEN MOORDENAAR

Zij waren twee vrouwen die de wereld in hun ban hielden: prinses Diana en keizerin Elisabeth oftewel Sissi. Was 31 augustus de eerste sterfdag van Diana, afgelopen donderdag was het precies een eeuw geleden dat Elisabeth in Genève vermoord werd. Net als Diana is Elisabeth iemand met wie je nog altijd goed geld kunt verdienen. In de boekwinkels vliegen de Sissi-boeken als warme broodjes de deur uit en voor de tentoonstellingen staan elke dag lange rijen.

“In totaal hebben wij deze zomer 7,5 procent meer toeristen gehad dan een jaar geleden,” zegt een woordvoerder van de Weense VVV. “Ik schat dat de helft daarvan aan Elisabeth te danken is.”

Nog sterker dan Wenen leeft het kuuroord Bad Ischl van de herinnering aan Elisabeth. In 1853 vond in Bad Ischl de eerste ontmoeting plaats tussen Elisabeth en keizer Frans-Jozef. Eigenlijk was het de bedoeling dat de keizer zich zou verloven met zijn nicht Helene. Toen hij echter Helene's 15-jarige zuster Sissi zag, werden de plannen abrupt veranderd. Al een dag later werd de verloving bekendgemaakt.

Of het een gelukkige keuze was, is zeer de vraag. Later zou de keizerin het huwelijk bestempelen als een 'barbaarse instelling': “Op vijftienjarige leeftijd wordt men verkocht, en doet een belofte die men niet begrijpt en waar men dertig jaar of langer onder lijdt.” In elk geval kwam Elisabeth door haar huwelijk in het keurslijf van het hofleven terecht. En daarbij hoorden ook de zomermaanden die in Bad Ischl werden doorgebracht.

Ter gelegenheid van haar honderdste sterfdag vindt in Bad Ischl een driedaags Elisabeth-festival plaats. Terwijl huzaren in vol ornaat door de straten rijden, zorgen keizerlijke muziekkapellen en zigeunerorkesten voor de muzikale omlijsting. In de bioscoop worden oude opnamen van de keizer getoond. Niet van de keizerin. Hoewel Elisabeth nog net het tijdperk van de film meemaakte, liet zij zich vanaf haar veertigste niet meer fotograferen om de mythe van haar eeuwige jeugd niet te verstoren. Een bijzonder programmapunt zijn de gedichten die Elisabeth geheel in de stijl van Heinrich Heine geschreven heeft. “Ik laat het aan Uw eigen oordeel over of zij ook zijn niveau bereikte”, waarschuwt de toneelspeelster Christiane Hörbiger het publiek. Eén ding valt niet te ontkennen: wat bitterheid betreft deed Elisabeth niet onder voor Heine. In een verjaardagsgedicht bestempelt zij een neef van haar man als een 'slang' en wenst hem zo snel mogelijk onder de grond.

Wat zoetere herinneringen aan Elisabeth zijn aan te treffen in het beroemde café Zauner, waar de tijd stil is blijven staan. Keurig geklede dames en heren doen zich te goed aan exclusieve zoetigheden, terwijl een salonorkestje decente achtergrondmuziek speelt. “De keizerin was hier een stamgast en haalde hoogst persoonlijk haar bestellingen af,” vertelt de eigenaar niet zonder trots. “Het is bewezen dat Elisabeth het meest van champagne, chocolade en gekandeerde viooltjes hield.” En dus combineren de violetta-bonbons precies die drie ingrediënten.

Suikerwerk was de enige lekkernij die Elisabeth zich gunde. Net als haar 20ste-eeuwse tegenhanger Diana had zij namelijk ernstige eetproblemen. Was het bij Diana boulimia, Elisabeth leed klaarblijkelijk aan anorexia nervosa. Ook op andere punten bestaan er opvallende overeenkomsten. Beiden waren onervaren meisjes uit hoog- adellijke families, wier 'sprookjeshuwelijk' uiteindelijk in een nachtmerrie uitmondde. En beiden golden als de mooiste vrouwen van hun tijd. Volgens de schrijfster Elfriede Jelinek, de 'first lady' van de Oostenrijkse literatuur, is het echter misplaatst om ze met elkaar te vergelijken: “Elisabeth was veel te intellectueel om als mythe te dienen. Zij leerde moeilijke talen als Hongaars en Grieks, wat Diana nooit gedaan zou hebben... Haar gedichten zijn weliswaar afschuwelijk, maar zij heeft ze toch maar geschreven.”

Geen bezoek aan Bad Ischl is compleet zonder een bezichting van de keizerlijke villa, die zich in tegenstelling tot de paleizen in Wenen nog altijd in het bezit van de familie Habsburg bevindt. “Natuurlijk verdienen wij geld aan de toeristen, maar u moet niet vergeten dat het onderhoud van zo'n villa ook het nodige kost”, vertelt Markus Habsburg, de achterkleinzoon van Elisabeth.

Eén thema krijgt bij de herdenkingen opvallend weinig aandacht: haar moordenaar. Misschien ligt het er aan dat het min of meer toeval was dat de anarchist Luigi Lucheni juist Elisabeth een vijl in het hart stootte. Zoals hij in zijn proces vertelde, had hij eigenlijk de Franse troonpretendent willen vermoorden. Toen die niet was komen opdagen, had Lucheni de keizerin als zijn nieuwe slachtoffer uitgezocht. Enkele jaren nadat hij tot levenslange gevangenisstraf was veroordeeld, pleegde Lucheni zelfmoord in zijn cel.

Op één punt zijn de moordenaar en zijn slachtoffer weer herenigd. Hun hoofden bevinden zich allebei in Wenen. Terwijl Elisabeth in de Kapuzinergruft begraven ligt, bevindt het hoofd van Lucheni zich sinds 1984 in een pot met sterk water in het pathologisch-anatomisch museum. Het museum is ingericht in de Narrenturm, het voormalig gekkenhuis, waar ooit Antonio Salieri beweerde dat hij Mozart vermoord had.

“Nee, u kunt het hoofd niet bekijken”, zegt de directrice. “Toen wij Lucheni's hoofd kochten, was dat op voorwaarde dat wij het niet zouden tentoonstellen.” Wat blijft is de vaste collectie van het museum, die bestaat uit mismaakte skeletten, modellen van leprapatiënten en lijkendelen op sterk water. Niet echt geschikt voor mensen die van Sissi-romantiek houden!