Ze willen ons weg hebben

“Ik ben tegen geweld, maar het zou kunnen werken als armen op het Binnenhof ruiten zouden ingooien. De sociale voorzieningen zijn vanaf eind vorige eeuw ook mede ontstaan uit de angst van de rijken. Of zoals Wim Kok eens zei: 'we hebben in Nederland pas een milieuprobleem zodra het stinkt in Wassenaar'.” “De armoede in Nederland groeit dusdanig dat ze niet meer binnen de bestaande economische orde valt te bestrijden.”

Dit zijn geen uitspraken van Jan Marijnissen van de SP of van obscure marxistisch-leninistische jongerengroepjes die nog blijken te bestaan en je soms bij demonstraties hun krantjes in handen duwen. Ik noteerde deze uitspraken de afgelopen weken in kerkelijke kringen en uit de mond van achtenswaardige lieden. Het tweede citaat, over de economische orde, komt uit een tweegesprek dat NRC Handelsblad belegde tussen kardinaal Ad Simonis en minister Ad Melkert (krant van 11 mei) en het citaat is dus niet van Melkert maar van Simonis. Behalve de voornaam hebben ze weinig gemeen, politiek althans: de radicaal Simonis die de rijken aanvalt en de reformist Melkert die de bestaande orde verdedigt.

Het is niet de eerste keer dat deze politieke kloof aan het licht trad. Eind januari zaten de twee ook tegenover elkaar, in het periodieke overleg tussen de r.-k. bisschoppen en de PvdA. Toen deed, zittend naast Simonis, bisschop Muskens het woord. Met in zijn hand een rood boekje met de tekst van de ontwerp-resolutie voor het PvdA-congres dat tien dagen later in Zwolle zou worden gehouden, constateerde Muskens dat de PvdA in marktdenken inmiddels 'de pauselijke encyclieken ver rechts is gepasseerd'. Het beeld dat van Simonis en zijn collega's in de media bestaat, is oerconservatief, vanwege de standpunten op het gebied van de zedelijkheid. Daardoor ontgaan de ethisch linkse standpunten op sociaal gebied aan de aandacht. Maar naarmate het neoliberalisme terrein wint, radicaliseert de kerkleiding, met naar verluidt Simonis voorop.

Elders in het tweegesprek heeft Simonis het niet meer over 'de bestaande economische orde' maar 'de bestaande liberale orde'. Die is zijns inziens niet in staat te voorkomen dat de rijken rijker en de armen armer worden. In het afwijzen van het liberalisme zit de wortel die het zedelijke conservatisme en het sociale radicalisme onderling toch consistent maakt. Daarom is het verschil van inzicht tussen Simonis en Melkert, tussen bisschoppen enerzijds en de praktisch algemene neoliberale consensus in het 'Haagse circuit' van politiek en bestuur anderzijds, een fundamenteel verschil.

Het eerste citaat waarmee dit stukje begon, is van prof. Andries Hoogerwerf, oud-hoogleraar bestuurskunde in Enschede. Hij sprak vorige week in Driebergen op een conferentie van het Multidisciplinair centrum voor kerk en samenleving. Het ging over de verschuivende verhoudingen tussen overheid, markt, middenveld en individu. Volgens Hoogerwerf is de kans op geweld in Nederland toegenomen door de hoog blijvende werkloosheid en door de bevordering van ongelijkheid onder de kabinetten Lubbers en Kok. Hij sprak over 'desintegratie van de samenleving door de overheid'.

Andere conferentiegangers, werkzaam in het kerkewerk, spraken boos en treurig over hoe de overheid bezig is maatschappelijke organisaties - de afgelopen vijftien jaar afhankelijk geworden van subsidie - af te breken door de subsidies in te trekken. “Dat heet het primaat van de politiek. Men wil ons weg hebben.”

Prof. Ruud Huysmans, r.-k. pastor en voorzitter van de Raad van Kerken, vroeg zich af hoe de kerken zich kunnen verweren tegen het verwijt: 'jullie willen terug naar de jaren zestig', zodra ze zich druk maken over armoede en verrijking. Hoogerwerf: “Ik zou antwoorden: jullie vallen zelf terug op de vorige eeuw. Of op z'n minst op Colijn die, zelf miljonair, voor de armen de tip had dat er van viskoppen nog heel lekkere soep is te maken.”

Waar komt die radicalisering aan kerkelijke zijde vandaan? Komt het door het gevoel, verwoord door Simonis: “Als de kerk wegvalt, valt in feite de basis van de solidariteit weg”? En heeft Simonis gelijk?