Hoe de Partij van de Arbeid haar geschiedenis verloochent

De auteurs zijn werkzaam bij Stichting Natuur en Milieu.

Te midden van tal van positieve verworvenheden van onze moderne tijd worden we geconfronteerd met een voortgaande segregatie. Volgens de congresresolutie moeten veel mensen een uitdagend en inspirerend toekomstperspectief ontberen en vervallen - mede daardoor - tot lethargie, cynisme en criminaliteit. Daarbij lijkt het geloof in de invloed van politiek Den Haag op de samenleving snel tanende.

De partijleiding van de PvdA zegt zich niet neer te willen leggen bij dit - vooral Haagse - defaitisme en dat valt in haar te prijzen. In zijn Den Uyl-lezing refereerde Kok aan het rijke verleden van de sociaal-democratie: “Collectieve wilsvorming - gevoed door opvattingen over rechtvaardigheid en beschaafde vormen van samenleven - is in staat gebleken het gezicht van samenlevingen drastisch te veranderen.” Het leek mede een antwoord aan de critici in de eigen partij die de huidige partijleiding gebrek aan durf, gemis aan visie en een 'rekenmeesters-mentaliteit' verwijten.

Retoriek

Helaas klinkt de aanzet die Kok tijdens genoemde lezing heeft gegeven (en die daarbij ook door hemzelf niet werd uitgewerkt) niet of nauwelijks door in de ontwerp-congresresolutie. Wie op zoek gaat naar, al was het maar een begin van een visie op een (ver)nieuw(d) perspectief, zal weinig meer aantreffen dan retoriek.

In de - niet amendeerbare - analyse van de partijleiding is 'globalisering een gegeven', dat leidt tot scherpere concurrentie, meer flexibilisering en een verhoogde belasting van de arbeid. De samenleving zal weinig rust worden gegund. Aan dit absolute primaat van de economische ontwikkelingen is in de ogen van de partijleiding niets te veranderen. Wat de nationale overheid rest is het bevorderen van de concurrentiekracht van Nederland door 'meer markt', waarbij 'meer overheid' een dam moet opwerpen tegen al te ernstige excessen.

Tegen deze achtergrond hoeft het weinig verbazing te wekken dat in de resolutietekst het beleid van het huidige kabinet kritiekloos wordt omarmd. Nergens in de resolutie wordt ook maar de vraag gesteld of de feitelijke uitwerking van het concept 'meer markt, meer overheid' - in de vorm van omvangrijke overheidsbezuinigingen, de heroverweging van de sociale zekerheid, de nieuwe winkelsluitingswet - zich wel laat verenigen met de evenzeer bepleite rechtvaardige en leefbare samenleving.

Willoos

Het heeft er alle schijn van dat de PvdA-leiding zich, bij gebrek aan een inhoudelijke visie op de toekomst, 'willoos' laat leiden door een te absoluut geloof in economische wetmatigheden. En dat in een tijd dat op verschillende plaatsen in de wereld, ook binnen de economische wetenschap, de 'almachtige tucht' van de markt toenemend wordt gerelativeerd en er meer oog komt voor het rijkgeschakeerde palet van institutionele, culturele en politieke factoren die van invloed zijn op de vormgeving van de samenleving.

Het is waar, zoals in de ontwerp-resolutie wordt gesteld, dat 'werk een van de belangrijkste integratiekaders in de samenleving is'. Maar in haar ijver 'werk, werk en nog eens werk' te scheppen, maakt de partij zich schuldig aan een verregaande mate van economisme: de herleiding van maatschappelijke problemen tot zuiver economische kwesties. Dit leidt tot juist die technocratische aanpak die politici op grote afstand van hun kiezers plaatste en, veel erger dan dat, mensen op grote afstand van zichzelf. De menselijke maat raakt zoek. Van 'collectieve wilsvorming' kan in zo'n geval geen sprake zijn.

De sociaal-democraten distantiëren zich hiermee van de eigen, zo rijke geschiedenis van bewogenheid en bezieling. De ironie wil echter dat het juist die bezieling is die tot cohesie en samenhang binnen de samenleving zou kunnen bijdragen. Het is ook juist die bezieling die bij zou kunnen dragen aan de zo broodnodige duurzame samenleving, waarin de grote sociale, culturele en ecologische uitdagingen van deze tijd eindelijk naar behoren en op evenwichtige wijze worden aangegaan.