De weegschaal van vrouwe justitia is niet in evenwicht

Meindert Tjoelker en Joes Kloppenburg hebben hun burgerzin met de dood moeten bekopen. Gehandicapten worden van hun tas beroofd of in een zorginstelling seksueel misbruikt. Onderwijzend personeel wordt door agressieve ouders bedreigd. Opkomen voor de meest elementaire morele regels blijkt niet zonder risico. Een samenleving waarin dat het geval is, zakt door het beschavingsminimum.

Dáárom appelleerde de commissaris van politie in Leeuwarden aan het morele besef van de Leeuwardense burgerij. Dat resulteerde in een plan van aanpak, waarin die burgerij en haar organisaties, de commerciële horeca, de scholen, en de gemeente zelf de handen ineensloegen. Zo verleent de gemeente geen vergunningen meer aan discotheken waarvan de uitsmijter niet een training heeft gevolgd in het de-escaleren van conflicten. Zo schenkt de horeca niet meer dóór aan beschonken klanten. Zo worden in het onderwijs normen en waarden aan de orde gesteld. Zo is er meer politie op straat gekomen tijdens de uitgaansuren. Dat is een belangrijk en noodzakelijk begin van een reactie van verschillende organisaties. De stedelijke gemeenschap moet op haar publieke moraal worden aangesproken. De openbare weg dient geen vrij jachtterrein te zijn voor door roesmiddelen bedwelmde individuen, maar een veilige ontmoetingsplek voor alle burgers.

Dat morele besef moet nog veel verder worden ontwikkeld en de sociale structuur van de samenleving moet daarop worden geënt. Oók op terreinen die de stad niet zelf kan behartigen. In toenemende mate komen wetenschappers tot de conclusie dat de recente gewelddadigheid veroorzaakt wordt door de moraal van het assertieve, calculerende individu, die in onze samenleving door de heersende politieke en maatschappelijke elite wordt uitgedragen. Met name minder succesvolle jonge mannen, wier maatschappelijke positie onzeker gemaakt wordt door deze kapitalistische cultuur, zoeken hun zelfrespect in gewelddadige onderwerping van anderen. Zij beschouwen die niet meer als medeburgers, maar als concurrenten. Alcohol en drugs geven aan deze fundamentele ongeremdheid vrij baan. De rijksoverheid draagt hier een belangrijke verantwoordelijkheid. Jacques Wallage spreekt zalvende woorden, maar zijn eigen premier Kok verdedigde in het Jaaroverzicht van Netwerk nota bene deze kapitalistische cultuur tegenover een uitermate kritische Karel van de Graaf. De door dit kabinet bedreigde publieke omroep toonde zich hier terecht het geweten van de samenleving!

De uitspraak van de rechter in Leeuwarden heeft opnieuw grote verontwaardiging gewekt. Na aftrek van voorarrest, voorwaardelijke hechtenis en bij goed gedrag, komen de veroordeelden over tien maanden vrij. In het vonnis is de evenredigheid zoek. Anders dan de cartoon in deze krant aangaf, heeft Vrouwe Justitia haar zwaard niet vervangen door een kussen, maar is haar weegschaal niet in evenwicht. De officier van justitie is er niet in geslaagd de weegschaal aan de kant van de rechtsstaat zodanig te vullen, dat hij in evenwicht kwam met het gepleegde feit. Verschillende rechtsgeleerden menen dat het anders had gekund. Daarom wordt het hoger beroep belangrijk. Als ook de procureur-generaal bij het gerechtshof er niet in slaagt de weegschaal voldoende te vullen, zal aanpassing van de wetgeving onvermijdelijk worden. Die aanpassing zal vermoedelijk inhouden dat de oorzakelijkheid tussen de daad en de ingetreden dood niet meer voor elke dader afzonderlijk behoeft te worden bewezen. Ook daar wordt dan een beschavingsminimum doorbroken. Het alternatief lijkt immers dat in de toekomst daders door het publiek worden gelynched. Maar is de werkelijke oorzaak niet dat een kapitalistische staat, die door gebrek aan publieke moraal alleen maar met repressie kan reageren, zelf de beschaving om zeep helpt?