De oplossing is soms verbluffend eenvoudig

Nederland gaat gebukt onder werkdruk, zo lijkt het. Zestig procent van de werknemers klaagt erover, een derde van de arbeidsongeschikten heeft psychische klachten. Stress op het werk kost jaarlijks 4,6 miljard gulden. De vakbeweging zet de aanval in op wat werknemersziekte nummer één lijkt te worden. Werkgevers aarzelen nog. Vandaag aflevering één in een serie: “Het piep-en-knijpsysteem is wijdverbreid.”

UTRECHT - “Het eerste bedrijf dat onder de loep neemt of werknemers voldoende denktijd en hersteltijd nemen, moet ik nog tegenkomen.” In plaats daarvan is het 'piep-en-knijpsysteem' in Nederland wijd verbreid, constateert organisatie-adviseur Loek Wijchers. Zolang werknemers niet klagen over te veel werkdruk, zal het wel goed gaan, denken leidinggevenden.

Denktijd is belangrijk, in de opvatting van Wijchers, firmant van het organisatieadviesbureau Holland Consulting Group. Een dichtgetimmerde werkdag maakt de kans op stress groter. Dan ontbreken momenten waarop werknemers even bij hun werk stil kunnen staan. “Er is af en toe tijd nodig om achteruit te kijken. Als je alle denktijd eruit haalt, maak je van mensen machines. Vroeger had je vaste koffie- en theepauzes. Die zijn aan het verdwijnen. Het is niet verstandig alle tijd vol te plannen.” Nieuw moment van bezinning is het werkoverleg. “Dat is een prachtig moment om te bekijken: hoe doen we het? Werkgevers ervaren dat niet als werk, zo blijkt. Veel managers vinden dat het werkoverleg buiten werktijd moet plaatsvinden. Die zijn ver van huis.”

Desondanks kan Wijchers niet meegaan met de conclusie van de vakbeweging dat de werkdruk in Nederland 'epidemische vormen' aanneemt. “Werkdruk wil zeggen dat er veel werk is. Als de trams moeten rijden met minder chauffeurs is er tijdelijk sprake van meer werkdruk. Belangrijker is dat we in een periode van constante verandering zitten. Dat heeft een enorme vlucht genomen en dat geeft de psychische druk die werknemers ervaren.”

Onder druk van aandeelhouders en concurrenten moeten bedrijven efficiënter werken, verklaart Wijchers de zucht naar verandering. Werknemers moeten overal inzetbaar zijn, meer functies tegelijk kunnen vervullen en in 'teams' kunnen werken. “Dat kost energie. Daar worden mensen moe en onzeker van. Soms hebben ze geen eigen bureau meer. In de basis zijn mensen niet zo veranderingsgezind, ze zijn gewoontedieren. Of iemand nu 1 000 kopjes moet afwassen of 1 500, dat maakt niet zoveel uit, daar zit wel wat rek in. Maar als er een machine komt om die kopjes af te wassen, ervaren mensen dat als druk. Omdat ze het werk op een andere, vaak efficiëntere manier moeten doen. Dat geeft stress.”

Als de afwassende werknemers dan ook nog eens geen uitleg krijgen waarom die machine er moet komen, dan zijn de ingrediënten voor stress aanwezig. “Het klinkt zo simpel”, verzucht Wijchers. “Leidinggevenden moeten werknemers betrekken bij veranderingen. Maar in de praktijk gebeurt het veel te weinig. Mensen zijn niet gek. Als de winst terugloopt, zien ze ook wel dat er iets moet gebeuren. Vertel ze gewoon wat er aan de hand is. Waarom gaat de directeur niet zes keer per jaar op de zeepkist staan en laat hij eerlijk weten hoe het bedrijf ervoor staat?”

Werknemers die niet serieus worden genomen, gaan klagen en dan komt al gauw de term 'werkdruk' op de proppen. Als het bureau van Wijchers dan wordt gevraagd het probleem te onderzoeken, blijkt de oplossing soms verbluffend eenvoudig. “In een sokkenfabriek zou de werkdruk hoog zijn en ons werd gevraagd daarnaar te kijken. De dames - er werkten overwegend vrouwen - waren geregeld ziek en mopperden over de werkbelasting. Wat bleek? Ze zaten achter een lopende-bandmachine en hadden al 7 of 8 jaar geleden geklaagd over de kwaliteit van de stoelen, of die wel ergonomisch verantwoord waren. Maar al die jaren kregen ze geen adequaat antwoord. Met nieuwe stoelen was het probleem opgelost. Het management reageerde verbaasd. Hadden ze maar geluisterd, zoveel jaar geleden.”