Onderkoeling in de Oostzee: na hooguit 4 uur volgt 'zachte' dood

Van onze wetenschapsredactie AMSTERDAM - Hèt gevaar voor mensen die te water raken en niet meteen verdrinken is hypothermie: onderkoeling. De temperatuur van het water in de Oostzee is op dit moment 13,5 graden, en dat betekent volgens deskundigen dat een drenkeling in het gunstigste geval vier uur in leven kan blijven.

Op het moment van de ramp woei er ter plekke een stormachtige wind (kracht 8) uit het zuidwesten tot westen, meldt het KNMI. Enkele uren later was er sprake van een volle storm (kracht 9), de wind was toen geruimd naar west. In de loop van woensdagochtend nam de wind weer af, aldus weermedewerkster Ineke Dorresteijn. Voor de verzekeraars: “Het was een op zich niet ongebruikelijk depressie, zeker niet voor de tijd van het seizoen. Er was geen sprake van een extreme situatie.”

De opvarenden hebben daar weinig aan gehad. Van Dorresteijn komt ook de melding dat de watertemperatuur in de Oostzee op dit moment ongeveer 13,5 graden Celsius bedraagt. Nico de Jonge, onderdirecteur van de Koninklijke Nederlandse reddingmaatschappij (KNRM) hoeft de tabel niet eens uit de kast te pakken. Voor wie bij die temperatuur in zee belandt, is het na 3,5 tot 4 uur “over en uit”. Zijn tabel geldt overigens bij redelijk weer en voor geoefende zwemmers. “Daar was hier natuurlijk geen sprake van. De omstandigheden waren puur slecht.”

Drenkelingen verliezen onvermijdelijk hun lichaamswarmte aan het koudere en goed geleidende water. Zelf hebben zij een temperatuur van 37 graden, hun huid die altijd warmte aan de omgeving afstaat, is 33 graden. Het lichaam reageert met rillen en bibberen, spierarbeid die warmte genereert. Dit kost echter flink wat energie, waardoor de reserves afnemen. De hersenen raken van streek en het bewustzijn vermindert. Een toestand van onverschilligheid treedt op.

Het lichaam sluit vervolgens de perifere bloedvaten om de diep in het lichaam gelegen vitale organen zo lang mogelijk te beschermen. Dit afsluiten kost echter energie, op een gegeven moment gaan de vaten weer openen. En dan gaat het snel: ook het centrum van het lichaam raakt onderkoeld en de organen verliezen de één na de ander hun functie. De drenkeling is al niet meer bij bewustzijn en glijdt weg in een 'zachte' dood.

Is de temperatuur van het water erg laag, dan wordt het rillen overgeslagen. De perifere bloedvaten gaan direct dicht om zo lang mogelijk gesloten te kunnen blijven. Maar op een gegeven moment moeten ze weer open; het eindresultaat is hetzelfde.

De Jonge kan zich de situatie op het moment dat de Estonia zonk goed voorstellen. “De paniek was natuurlijk groot. Veel mensen zullen bij het te water raken zeewater binnen hebben gekregen.” In hun maag èn in hun longen: “Je hoest en proest en spartelt en dat kost energie. Terwijl je die dus juist nodig hebt. Je moet je rustig houden.”

Eigenlijk moet je met je armen gekruist naar de schouders van het schip af springen, zegt de onderdirecteur. Met de linkerarm bedek je je mond en je neus, met je rechter houd je je zwemvest vast. In het water probeer je eruit te komen: op een vlot of boot, en als dat niet lukt, zoek je andere mensen. In kleine groepjes kun je elkaar ook nog warmte geven. En sterke verhalen, moppen of raadsels vertellen. “Dat is goed voor de motivatie.”

Maar zo ging het natuurlijk niet. Het ongeluk voltrok zich razendsnel. Veel mensen belandden zonder beschermende kleding en wellicht zelfs zonder zwemvest in het water. Ongetraind, in ruwe zee. De Jonge heeft bij slecht weer op de route gevaren. “De golven belopen daar onder die omstandigheden een meter of vier, vijf. Daarin zijn ze dan ook nog eens, wanhopig, naar kennisen of familieleden op zoek gegaan.”

De onderdirecteur vermoedt overigens dat nogal wat slachtoffers niet aan hypothermie zijn gestorven, om de simpele reden dat zij niet op tijd weg konden komen en dus met het schip ten onder gingen. “Dat lijkt mij zelf nog ergste. Dat je niet op tijd naar buiten kunt komen. Iedereen is zo onbekend op zo'n boot. . .”