Snel beleid Immigratiedienst vergroot de kansen dat de rechter onzorgvuldigheid moet aanpakken

Met verbaal geweld kondigt directeur Elting van de Immigratie en Naturalisatiedienst (IND) aan, dat de asielprocedure strenger zal worden (Trouw, 28 maart). Met een beschuldigende vinger wijst hij naar de vele asielzoekers die zonder reisdocumenten ons land bereiken. Maatregelen moeten deze wildgroei inperken. Voor het eerst uit een IND-chef zich zo publiekelijk aldus. Voorheen mocht alleen de staatssecretaris dit.

Het is voorstelbaar dat Elting zijn ergernis naar buiten brengt over het uit-de-hand-lopen van de asielprocedure. Dit geeft hem niet het recht zonder onderbouwing de meeste asielzoekers van malafide praktijken te beschuldigen en zeker niet het toenemend percentage allochtonen in onze penitentiaire inrichtingen goedkoop in verband te brengen met het stijgend aantal asielzoekers: Er is tot nu nog geen enkel causaal verband tussen de twee gegevens aangetoond. Voor de zoveelste maal staat de positie van bonafide asielzoekers in kwaad daglicht.

Wat is er toch misgegaan met onze huidige procedure, dat deze moet plaatsmaken voor een nog strengere? De Vreemdelingenwet van 1994 biedt de mogelijkheid om de selectie van asielzoekers via snelle procedures te doen verlopen. Van de daaruit voortvloeiende beroepsprocedures worden echter 20 tot 25 % door de rechtbank gegrond verklaard. Dit geeft dus aan dat een groot gedeelte van de procedure niet op zorgvuldige wijze is afgewikkeld. De huidige asielprocedure verdient dus zeker niet het predikaat 'fair'; noch 'fast', ook een woord van Tony Blair dat Elting aanhaalt: van een snelle procedure is geen sprake, omdat de overheid steeeds vaker weigert zorgvuldig gemotiveerde beslissingen te nemen en die aan de rechter overlaat. Dat kost tijd omdat de rechtbanken inmiddels door de wijze van benadering door de IND te kampen hebben met grote achterstanden. De procedures duren nog langer wanneer de rechtbanken tekortkomingen signaleren en besluiten vernietigen. Maar wanneer de rechter eenmaal in het nadeel van de asielzoeker heeft beslist, dan zou het doek moeten vallen. In de praktijk blijkt echter dat vele afgewezen asielzoekers niet vrijwillig het land willen verlaten. Doen zij dat niet dan zal de overheid zelf tot verwijdering moeten over gaan. Dat gaat niet gemakkelijk. Niet alleen weigert menig afgewezen asielzoeker vrijwillig te gaan, ook vele ambassades laten het om verschillende redenen afweten. Zij weigeren hun onderdanen te voorzien van een reisdocument. Door reeds in het begin van de procedure die documenten te verzamelen die van belang zouden zijn voor de presentatie aan de ambassades, hoopt de IND binnenkort hieraan een eind te maken. Gezien het feit dat de asielstroom tot op heden vrij onbeheersbaar lijkt is dit een enorme pretentie.

Over welke maatregelen hebben we het. Volgens het Vluchtelingenverdrag en de richtlijnen van de Hoge Commissaris voor de Vluchtelingen mag men in principe asielzoekers die niet op hun eigen reisdocumenten ons land binnenreizen niet alleen om die reden afwijzen. Veelal kunnen zij niet op een andere manier hun land ontvluchten. Komen zij wel op hun eigen paspoorten, dan valt al snel het verwijt dat zij niet te vrezen hebben voor vervolging, Het zou overigens onjuist zijn om te veronderstellen dat het merendeel niet zou kunnen aantonen wie zij zijn en waar zij vandaan komen. Zij hebben doorgaans of identiteitsbewijs, geboorte-akte of schooldiploma bij zich. Indien de IND zich voornamelijk gaat storten op het ontbreken van reisdocumenten en daaruit de conlusie trekt dat iemand geen vluchteling is, is het gevaar levensgroot dat de procedure wederom vanwege onzorgvuldig onderzoek sneuvelt. De IND weigert in te zien dat zo'n procedure slechts kans van slagen heeft wanneer het interview met de asielzoeker zorgvuldig totstandkomt en getoetst kan worden aan rechtswaarborgen. Uit verslag van gehoor van de contactambtenaar dient te blijken dat de asielzoeker zijn verhaal in zijn geheel heeft kunnen vertellen en dat het ook op een juiste wijze wordt weergegeven. Men kan een asielverhaal alleen in zijn volledige context beoordelen. Voor het opnemen van historisch verband en achtergrond van het vluchtverhaal lijkt nog steeds geen plaats te zijn in het verslag. Zolang hierin geen verandering komt en de IND er alleen op uit is zoveel mogelijk aanvragen zo snel mogelijk af te wijzen blijven de procedures door ingrijpen van rechtshulp en rechter lang duren.

Om een oplossing te vinden voor het gebrek aan medewerking bij de verwijdering aan het eind van de procedure won de staatssecretaris advies in bij de commissie-Van Dijk. De IND omarmt de conclusies: bij niet vrijwillig meewerken aan vertrek moet de weigerachtige asielzoeker maar ervaren dat hij zonder voorzieningen op straat komt. Nederland gaat daarin aanzienlijk verder dan omringende landen. Die kennen als meest verregaande maatregel dat verstrekkingen binnen de asielprocedure kunnen worden beperkt. 'Van Dijk' stelt te verregaande eisen aan het meewerken aan vrijwillig vertrek. Sommige ambassades bijvoorbeeld (Ethiopië) stellen naast de eis van vrijwillig meewerken de aanvullende eis dat de afgewezene de laatste beslissing overlegt, waaruit blijkt dat men de procedure verloor. Natuurlijk weigert de betrokkene voor hem belastende gegevens aan het land dat hij ontvluchtte te overleggen en zich te incrimineren (hoeft ook niet van het Hof in Straatsburg), zodat de ambassade zegt dat er geen sprake is van vrijwilligheid: er wordt geen reisdocument afgegeven. 'Van Dijk' lijkt hiervoor geen oog te hebben en adviseert de staatssecretaris deze mensen als niet meewerkenden uit te sluiten. Er is twijfel mogelijk over de vraag of deze procedure 'fast' wordt. 'Fair' zeker niet.