Vlaamse twisten op de dodenakker

BRUSSEL - Liesbeth List weigert morgen enige liederen uit de Mauthausen-cyclus ten gehore te brengen op de IJzerbedevaart. Zij had al haar medewerking toegezegd aan deze jaarlijkse 'Vlaamse hoogmis', maar haakte af toen ze begreep dat het een omstreden bijeenkomst is, waar extreem-rechtse clubs, zoals het Vlaams Blok, kind aan huis zijn.

Voor veel Vlamingen is dat ongetwijfeld een blijk van die typisch Nederlandse onwetendheid en arrogantie. Immers, is de IJzerbedevaart niet in de eerste plaats een plechtigheid ter nagedachtenis van de soldaten die in de eerste wereldoorlog sneuvelden aan de oevers van het Vlaamse riviertje de IJzer? En staat het massaspektakel (vorig jaar 35 000 deelnemers) niet in het teken van 'vrede, vrijheid en verdraagzaamheid'?

Sterker nog, dit laatste nobele doel wordt door het Vlaams Blok opgevat als een steek onder water. De partij die vreemdelingenhaat predikt, heeft haar aanhang opgeroepen uit protest op de rechteroever (!) te blijven, terwijl de ceremonie plaatsvindt op de linkeroever. Dat is het domein van de 'gematigden' binnen de Vlaamse beweging. Zij ondersteunen niet, of niet ten volle, de roep om een onafhankelijk Vlaanderen. Een Vlaamse staat is een van de eisen van het VLaams Blok, die zich bij de parlementsverkiezingen van mei goed wist te handhaven, na de zege in november 1991.

Aanverwante lieden

“Braaf-nationalistisch”, noemt de vooraanstaande Vlaamse commentator Many Ruys de IJzerbedevaart. Daar doet volgens hem en veel andere Vlamingen de aanwezigheid van extreem-rechtse groepen niets aan af. Neonazi's en aanverwante lieden houden zich doorgaans aan de vooravond van de IJzerbedevaart in het dorp Diksmuide onledig met zuipen en knokken. Ook met andere dubieuze activiteiten (van het verkopen van opruiende lectuur tot het 'ronselen' van rekruten voor Kroatische strijdgroepen) hebben ze de IJzerbedevaart vooral buiten België een slechte reputatie bezorgd.

Op de vraag of de manifestatie steeds meer door extreem-rechts ingepalmd wordt, antwoordt Ruys ietwat korzelig: “Natuurlijk niet.” Hij herinnert eraan dat de voorzitter van het organiserende comité, Lionel Vandenberghe, de laatste twee jaar niet meer openlijk heeft gepleit voor een onafhankelijk Vlaanderen. Vandenberghe is volgens Ruys teruggekomen van zijn 'tactische dwaling' van drie jaar geleden, te weten de oproep: “Waalse vrienden, laten we scheiden”.

Scheuren

Ruys maakt zich echter wel zorgen over scheuren in de eigen, Vlaamse gelederen. In en om het IJzerbedevaartcomité worden oeverloze discussies gevoerd over de koers. De afgelopen weken vochten 'radicalen' en 'gematigden' in de Vlaamse kranten om hun gelijk. Ruys verzuchtte in De Standaard: “Het is mogelijk dat zondag de separatisten (voorstanders van onafhankelijkheid-red.) op de rechteroever van de IJzer postvatten, de voorstanders van een diplomatieke benadering op de linkeroever. Een scenario dat zweemt naar zelfvernietiging.” Het Vlaamse weekblad Knack wierp de vraag op: “Is de 68ste IJzerbedevaart de laatste?”

De IJzerbedevaart is al veel langer omstreden dan het bedankje van La List doet vermoeden. Na de tweede wereldoorlog werd de IJzertoren, het centrale punt van de bedevaart, zelfs opgeblazen. De toren was tijdens de Duitse bezetting een symbool geworden van collaboratie. Nazi's kwamen er bijeen met Vlamingen, die hoopten dat de oorlog hen zou bevrijden - niet van de Duitsers, maar van de vermaledijde Walen. Waren het niet Franstalige Belgische officieren geweest die tijdens de eerste wereldoorlog Vlaamse soldaten, die de bevelen niet konden verstaan, in de dood hadden gejaagd?

Onder de herbouwde IJzertoren wordt nu geruzied als nooit tevoren, constateert Ruys bedroefd. De dodenakker dreigt een strijdperk te worden “waar Vlamingen elkaar beschimpen en zich belachelijk maken” voor het oog van de buitenwereld. Niet alleen 'radicalen' en 'gematigden' strijden met elkaar èn onderling, maar ook 'katholieken' en 'niet-katholieken'. Sommigen gruwen van het motto op de IJzertoren: 'Alles Voor Vlaanderen, Vlaanderen Voor Kristus.' Een socialistische en een liberale vereniging, die deel uitmaken van de 'Vlaamse beweging', hebben besloten de IJzerbedevaart te mijden. Om de chaos compleet te maken, heeft de extreem-linkse splinterpartij PvdA aangekondigd wèl aanwezig te zijn - al was het maar als tegenwicht aan ultra-rechts.

De christen-democratische partij van premier Jean-Luc Dehaene maakt zich zorgen over deze ontwikkelingen. Dat bleek uit een oproep, deze week, van vooraanstaande CVP'ers aan hun achterban om toch vooral aan de bedevaart deel te nemen. Hoe meer gematigden, hoe minder radicalen. Die laatsten moeten niet te hoog van de toren blazen, vindt zeker ook premier Dehaene zelf. Hij is er met veel moeite in geslaagd van België een federale staat te maken, waar de landsdelen (Vlaanderen, Wallonië, Brussel) eigen bestuurders met tal van bevoegdheden hebben. Dit voorjaar kozen de Vlamingen voor het eerst rechtstreeks een eigen parlement.

Maar de hoop van wijlen koning Boudewijn, dat met de staatshervorming van 1993 eindelijk een einde zou komen aan de communautaire twisten in België, bleek ijdel. Zelfs voor gematigden als Manu Ruys is de staatshervorming 'een proces', dat moet leiden tot nog meer zelfstandigheid voor Vlaanderen. Voor hen is nationalisme geen vies woord, en elke verwijzing naar de Balkan misplaatst. Zoals een trouwe IJzerbedevaartganger geruststellend schreef: “Voor een afscheidingsoorlog, terrorisme tegen Belgische staatsinstellingen en geweld à la Joegoslavië is nooit gepleit.”