Met de Zwarte Bende langs de rafelranden van de Rotterdamse haven

Voor Rotterdammers is de Boompjes een favoriete plek, omdat de rivier en de stad elkaar hier het dichtste naderen. Hier spat het water tegen de kade, worden passerende schepen vanaf de wal bewonderend nagekeken en doet de gedachte aan een reis naar verre einders menig hart sneller kloppen. Het is een mooie stek om te staan, om te wonen, om te werken. En om te kijken. Het moet er ooit heel anders geweest zijn. Aangelegd in 1615 was de Boompjes heel lang het sluitstuk van de stad. Geen 'Zuid' of Kuip aan de overkant, geen 'Zwaan' of Willemsbrug om over te steken. Er stond een dubbele rij lindebomen (vandaar de naam), die het decor vormde voor alles wat met douane en belasting te maken had. In de volksmond kreeg het gebied met z'n imposante panden dan ook vanzelf de naam 'De Belastingkade'. In het voormalige gebouw van de Vereenigde Oostindische Compagnie zetelde vanaf 1830 's rijks belastingdienst, in de belendende percelen waren tal van belastingkantoren gevestigd.

Van de Boompjes vertrokken de handelsschepen van de VOC en later de lijnboten van de Batavierenlijn naar Londen en vele andere vaartuigen met pakketten, beesten en mensen. In dat gedrang en gewemel hielden de belastingambtenaren alles in de gaten. Zij telden en maten, wogen en controleerden en verzegelden tenslotte de scheepsladingen. Hier keken ze paspoorten na en wensten ze kapiteins een goede reis. Ze werden 'kommiezen' genoemd, deze belasting- en douaneambtenaren op de werkvloer. Ze zijn er niet meer, de rang van Kommies ter recherche is verdwenen en de Boompjes is nu het domein van álle Rotterdammers.

Toch hoort deze historische plek thuis in de fietsroute die het Belasting & Douane Museum heeft uitgezet langs het werkterrein van de Rotterdamse douane: de Kommiezenroute. Bijna een halve marathon lang (22 km) koerst die tussen de bedrijvigheid van de Rotterdamse haven door, zoals ook de Kommies in het verleden zijn weg zocht in het gewoel op en aan de Maas.

Voor een groot deel is de Kommiezenroute een route in de verleden tijd. Aan de Boompjes liggen nu rondvaartboten van Spido en hebben torenflats de plaats van de belastingkantoren ingenomen. Tolkantoren zoals op de Westzeedijk (lange tijd moest je tolgeld betalen voor het gebruik van de enige verharde verbinding tussen Rotterdam en Delfshaven) zijn verdwenen. De talrijke douanekantoren in de havens, waar de zeeschepen werden in- en uitgeklaard, zijn al lang gesloten. Het havengebied was vroeger opgesplitst in verschillende secties met eigen bureautjes, om invoer, doorvoer en uitvoer van goederen te vergemakkelijken.

Het Vrij-entrepot heeft ook al een metamorfose ondergaan. Voorheen bedienden kommiezen hier een drijfbalk als afsluitboom om zeeschepen uit de Binnenhaven te houden tot ze gecontroleerd waren en werden goederen waarvan de bestemming onzeker was, tijdelijk in het Entrepot opgeslagen. Onlangs is het gebouw met de toepasselijke naam 'De Vijf Werelddelen' gerestaureerd; het wordt nu gebruikt als 'Exotic Festival Market', horecaruimte en kantorencomplex.

Ook de douanefunctie van het Poortgebouw is opgeheven. De slagboom is verdwenen en er staat geen Kommies meer om de in- en uitvoerpapieren te controleren. De Rijnhaven en de Maashaven raakten hun douanekantoor ook al kwijt en op Katendrecht, waar kommiezen lossende en ladende schepen in de gaten hielden, rijdt nu alleen een Oom Agent op z'n dienstfiets rond. Op de Brielselaan hangt nog een bordje 'douanekantoor', maar het pand is verlaten.

We gaan weer terug naar de rechter Maasoever, het wordt een Hitchcockiaanse tocht over spannende roltrappen en door een omfloerste fietstunnel onder de rivier door. Ook aan de andere kant van de rivier is veel van het erfgoed uit de kommiezentijd verdwenen. Hun kantoor op St. Jobseiland, voorheen het vertrekpunt van de boot naar Hull, is weg. Waar sectie 7 zat (aan de Parklaan, vlak bij de ingang van de Maastunnel), is de horeca ingetrokken en heet het nu de Ballentent.

Zelfs het pompeuze pand aan de Puntegaalstraat is geen belastinggebouw meer. In het eerste centrale belastingkantoor van Nederland, waarvan de bouw begon in 1938 en dat pas in 1950 werd opgeleverd, zijn nu studenten en startende ondernemers gehuisvest. Tot leedwezen van de Rotterdammers, die niet meer kunnen praten over de 'Plukmekaalstraat', zijn de belastingambtenaren in 1997 verhuisd. Ze zetelen op de Kop van Zuid, naast de rechtbank, in een rood bakstenen gebouw met een gat erin (maar dat heeft geen enkele symbolische betekenis). Ook in Delfshaven zijn de kommiezen uit het zicht verdwenen. In het Zakkendragershuisje uit 1653 hield een Kommies toezicht op de havenarbeiders, als ze bij loterij het loswerk van de schepen verdeelden. Het pand is inmiddels een museum. Heel oud Delfshaven lijkt trouwens één groot openluchtmuseum, met de Voorhaven en z'n oude schepen en stokerijen en met de geboorteplek van rijkszeerover (die je met een beetje fantasie ook als een soort belastinginspecteur kunt beschouwen) Piet Heyn.

De Zwarte Bende, zoals de vliegende brigade van de kommiezen door het leven ging, is er ook niet meer. Hun plaats aan de Westzeedijk is ingenomen door een speciale eenheid douaniers (de Blauwe Bende) die met snelle surveillanceboten smokkelwaar op schepen moet opsporen.

Toch is deze fietsroute niet alleen een tocht door de voltooid verleden tijd. Onderweg zie je het Manhattan aan de Maas op de Kop van Zuid verrijzen. Bij Nelcon haalt de Taklift 7 van Smit de grootste containerkraan ter wereld op om die naar het overslagterrein van ECT te transporteren. En hotel New York, het voormalige kantoor van de Holland-Amerikalijn, is weer een trekpleister waar horden mensen op afkomen - al zijn het nu geen emigranten meer. En tegelijkertijd kom je langs plekken waar de klok z'n slag een tijdje lijkt te hebben ingehouden, en waar nog een bedrijvigheid heerst alsof er geen Maasvlakte en geen high-tech bestaan. Dan fiets je door de geur van havermout, ruik je het zweet van de zakkendragers, passeer je smoezelige pakhuizen en sta je op Katendrecht of in de Rosestraat even stil bij de afgebladderde sier van een roerig leven. Het zijn de rafelranden van de Rotterdamse haven, waar je elk moment de Zwarte Bende verwacht tegen te komen.