Einde Paars dichterbij

'We gaan gewoon door', sprak vice-premier en eerste D66-vrouw in het kabinet, Els Borst, gisteravond ferm. Maar in één adem wees ze erop dat het kabinet het in de Eerste Kamer moeilijk gaat krijgen, omdat paars daar een hele krappe meerderheid zal overhouden.

Bovendien voorspelde ze dat de discussie die het kabinet straks moet voeren over nieuwe bezuinigingen, 'politiek heel zwaar' zal worden. Alsof D66 zojuist een klinkende overwinning had behaald, loste ze alvast een schot voor de boeg, met de waarschuwing dat de zorg en het onderwijs bij die bezuinigingen buiten schot moeten blijven.

Statenverkiezingen zijn geen parlementsverkiezingen - de opkomst is veel lager, de machtsvraag niet aan de orde -, maar de conclusie dat het kabinet-Kok 'gewoon' kan doorgaan, is onzin. Met alle kanttekeningen die te maken zijn, laat de uitslag zien dat alle oppositiepartijen hebben gewonnen en dat de coalitie van PvdA, VVD en D66 heeft verloren.

Een gevolg daarvan is dat de paarse combinatie in de senaat haar comfortabele meerderheid van 44 zetels kwijtraakt. Dat dwingt het kabinet tot behoedzaam manoeuvreren.

De wijziging in de verhoudingen kan al snel gevolgen hebben voor het lot van het referendum, het kroonjuweel van D66. Daarvoor is straks, in de tweede ronde, een tweederde meerderheid in de senaat nodig. Het zag er gisteravond naar uit dat het kabinet om die meerderheid te verwerven, zal moeten leunen op GroenLinks en de SP. Als er opnieuw vijf liberalen senatoren uit de boot vallen, zoals in de eerste ronde gebeurde, is het gebeurd met deze staatkundige vernieuwing.

Het is duidelijk dat de slechte uitslag voor D66 de tegenstanders van het referendum in de coalitie, zeker in de VVD, geen aanleiding geeft in hun schulp te kruipen. Wordt het referendum afgeschoten, dan zal voor D66 een van de hoofdredenen om aan paars mee te doen, wegvallen.

Het lijdt geen twijfel dat in dat geval ook de gekozen burgemeester, nog zo'n punt 'van eminent belang' voor de democraten, achter de horizon zal verdwijnen.

Het is na gisteren toch al de vraag of de krachtsverhoudingen in de coalitie niet te veel uit het lood zijn geraakt, zeker vergeleken bij 1994 toen de partijen tamelijk evenwaardig aan het paarse avontuur begonnen. D66, dat vorig jaar al sterk twijfelde of het moest meeregeren, zal bij het dramatische verlies opnieuw de vraag onder ogen moeten zien of doorgaan lonender is dan afhaken.

De partij is met nog geen zes procent teruggevallen op het niveau van zeventien jaar geleden, voor het begin van de tweede periode-Van Mierlo.

Premier en PvdA-leider Kok zei, in navolging van Borst, dat het mandaat dat de partijen bij de kamerverkiezingen van 1998 hebben gekregen, 'onverminderd zal worden uitgevoerd'. Maar uit zijn woorden sprak niet meer de overtuiging en het elan van een jaar geleden.

Zijn eigen partij boekte dan wel als enige in de coalitie een lichte winst, maar Kok erkende dat dit resultaat tegenvalt bij de verwachtingen en een katterig gevoel geeft. Daarmee onderstreepte hij dat het paarse avontuur alle dynamiek heeft verloren en een steeds moeizamer onderneming is geworden, waarvan het einde in zicht begint te komen.

Voor de oppositie was het gisteren feest. GroenLinks verdubbelde zich en werd in de staten bijna twee keer zo groot als D66. De uitslag zal de partij, die onder Rosenmöller een realistische koers is ingeslagen, weg uit de sektaristische hoek, nog meer zelfvertrouwen geven.

Het lijkt erop dat GroenLinks profiteert van de verrrechtsing van de PvdA, zeker in het asiel- en milieudebat. De uitslag bevestigt dat de partij op de goede weg is, ook met het voorzichtig lonken naar regeringsverantwoordelijkheid.

De rood-groene droomcoalitie van Rosenmöller is opnieuw wat reëler geworden.

Voor het CDA was er eindelijk reden voor meer dan geforceerde tevredenheid. De partij verbeterde zich iets ten opzichte van de vorige statenverkiezingen en werd weer de grootste in de provinciale staten.

De uitslag geeft aan dat de ijzeren voorraad van de christen-democraten rond de twintig procent ligt.

Wat het resultaat betekent voor het leiderschap van De Hoop Scheffer, valt nog moeilijk te zeggen. Een nieuw verlies had beslist gevolgen gehad voor zijn positie, nu lijkt hij iets meer perspectief te krijgen op een herkansing als lijstaanvoerder bij de volgende Kamerverkiezingen.