Mevrouw Persoon moest maar eens stoppen met roken

MAASTRICHT - Mevrouw Persoon-Witteveen kreeg van de Rijksuniversiteit Limburg een nette brief van acht velletjes. “Laten we er geen doekjes om winden”, schreef de universiteit, “stoppen met roken is niet altijd makkelijk.”

Ze had kort daarvoor een lange lijst met vragen over haar rookgewoonte ingevuld. In de brief zag mevrouw Persoon-Witteveen de antwoorden die ze bij het rookonderzoek had gegeven terug, maar nu met daaraan toegevoegd informatie over roken, die op haar persoonlijk was toegespitst.

“Voor alle duidelijkheid, het is níet onze bedoeling u te laten stoppen met roken. We willen u alleen informeren over uw rookgedrag en u bekend maken met de nieuwste informatie over roken en stoppen met roken. We vinden dat u als roker recht hebt op deze informatie”, aldus de vakgroep Gezondheidsvoorlichting van de Maastrichtse universiteit.

Mevrouw Persoon-Witteveen behoorde tot een interessante doelgroep, want ze gaf in haar vragenlijst aan dat ze het komende jaar helemaal niet van plan was met roken te stoppen. “Daar hebt u ongetwijfeld uw redenen voor”, schreef de universiteit nog begripvol in de inleiding. Maar na acht velletjes tekst waren al haar redenen om te blijven roken opgebrand, verdampt, uitgerookt, tot as verpulverd.

Mevrouw Persoon-Witteveen wist drommels goed hoe slecht roken voor haar was, zo bleek uit haar antwoorden op de vragenlijst. De brief van de universiteit gaf haar daarvoor nog een pluimpje: “U zegt: stoppen verkleint mijn kans op longkanker, hart- en vaatziekten en chronische longaandoeningen. U bent goed op de hoogte mevrouw Persoon-Witteveen, want één van de twee rokers overlijdt door het roken.” Het laatste deel van die zin - één van de twee rokers overlijdt. . . - was in de brief nog extra onderstreept. En mocht mevrouw Persoon-Witteveen in de toekomst besluiten toch een stoppoging te doen, “dan hopen we dat u het gevoel hebt dat u weet hoe u dat kunt doen”.

“Ja, het is eigenlijk het toppunt van manipulatie”, bekent Arie Dijkstra ongevraagd. Hij is onderzoeker bij de Maastrichtse vakgroep Gezondheidsvoorlichting en promoveert binnenkort op het 'advies op maat'. “Je zet alles op alles om informatie te gebruiken voor gedragsverandering bij mensen. Maar we doen het wel op een integere manier. We proberen mensen serieus te nemen, niet paternalistisch te zijn.” Stivoro is de eerste organisatie in Europa die een psycho-sociaal 'advies op maat' toepast bij rokers die willen stoppen.

Sinds eind jaren tachtig heeft het maatadvies in de Verenigde Staten een grote vlucht genomen. Rokers, drinkers, gokkers, drugsgebruikers kunnen, veelal tegen betaling, persoonlijk advies vragen om te stoppen. Arie Dijkstra maakte in de VS een studie naar de adviespraktijken. Na zijn terugkeer besloot de vakgroep, die veel wetenschappelijk onderzoek doet naar de gevolgen van roken, een eigen systeem op te zetten.

De vakgroep vroeg 3000 mensen vragenlijsten in te vullen over rookgewoonten en stoppen met roken en verzamelde de psychologische gegevens die een rol spelen bij het willen stoppen met roken. Er werd een lijst met vijftig vragen ontwikkeld, helemaal toegespitst op roken. Die informatie ging in een computer. Op basis van de antwoorden uit de meerkeuze-vragenlijst, kon voor iedere adviesvrager een op maat geschreven persoonlijke brief worden samengesteld.

Uit Dijkstra's onderzoek bleek dat de kennis over de gezondheidsschade van roken geen grote rol speelt bij een beslissing om te stoppen. “Bij de voorlichting over roken lag de nadruk traditioneel op gezondheid. Maar iedereen kent zo langzamerhand wel de gevaren van roken. Wat veel zwaarder telt is het eigen gevoel: van jezelf balen omdat je rookt, spijt hebben, trots zijn als je kunt stoppen. Dát gevoel is veel sterker dan kennis over de risico's. Iedereen weet wel dat niet-rokers vijftig procent minder kans hebben op een hartaanval of op het krijgen van longkanker. Maar het balen van roken is iets dat je dagelijks meemaakt, het gevoel vijftig procent minder kans te hebben op longkanker draag je niet dagelijks met je mee. Gevoelens van spijt of schaamte liggen veel dichterbij.”

Mevrouw Persoon-Witteveen antwoordde in haar vragenlijst dat ze zich nooit schaamde als ze een sigaretje opstak. “U bent de enige niet”, stond er in de brief die ze nadien kreeg. Maar vervolgens werd ze subtiel in de hoek gezet: “Een deel van van de rokers lijkt zich weinig aan te trekken van wat anderen er van vinden. Bij veel dingen is dat heel goed. Maar veel mensen kijken niet voor niks wat raar tegen een roker aan, ze denken: 'Wie kiest er nu voor om zoiets schadelijks te doen als roken?' Misschien denkt u dat zelf ook wel eens. Wat vindt u er van als iemand iets doet wat nogal riskant is zoals met alcohol achter het stuur, vaak te veel drinken of motorrijden zonder helm?” Plots werd mevrouw Persoon-Witteveen in één adem genoemd met verkeerscriminelen, notoire zuipschuiten en domme waaghalzen. Ze nam er nog maar één, maar haar vingers trilden licht.

Schaamte is een belangrijke voorspeller van het stoppen met roken, ontdekte Arie Dijkstra tijdens zijn onderzoek. “In de VS worden rokers bijna aan de schandpaal genageld. Dat effect is er in Nederland in veel mindere mate, maar ook hier speelt schaamte wel degelijk in toenemende mate een rol, ook al is het vooral in de lagere milieus nog zeer gelegitimeerd om te roken.”

Dijkstra heeft vooral gezocht naar mogelijkheden de grote groep rokers die niet wil stoppen (zeventig procent wil niet) toch zo ver te krijgen. “De echte willers hebben een grote kans op succes. Daar hoef je niet erg veel in te investeren. De overwegers moet je over de streep zien te trekken. De groep die niet wil stoppen, moet je eerst zien te motiveren.”

Uit het wetenschappelijk project kwam naar voren dat het vertrouwen in eigen kunnen, de wilskracht, het zelfvertrouwen, een belangrijke rol spelen. “Als mensen dénken dat ze niet kunnen stoppen, lukt het ook minder vaak. Die psychologische factor kun je beïnvloeden, door bijvoorbeeld informatie te geven waarvan wij weten dat het zelfvertrouwen erdoor toeneemt.”

Het advies op maat drijft daarnaast nog op een derde pijler: het stelselmatig onderuit halen van foute ideeën over het roken, dat het rust zou geven, dat het stoppen tot gewichtstoename zouden leiden. “Die veronderstellingen relativeren we, of we laten zien dat ze niet kloppen.”

Of het écht werkt, ook in Nederland, moet nog blijken. Bij Stivoro zal het succespercentage mogelijkerwijs vrij hoog uitvallen, verwacht Dijkstra, omdat deze organisatie gemotiveerde stoppers bedient. “Mensen die niet willen stoppen, zullen zich daar niet aanmelden. Voor ons is inderdaad de hamvraag, werkt het ook voor bijvoorbeeld de zwaardere roker. Uit onderzoek bleek dat na een jaar het advies op maat drie keer zo veel echte stoppers opleverde als bij een controlegroep die het zonder advies moest doen.”

Dijkstra ziet op langere termijn veel meer mogelijkheden voor advies op maat. “Het staat nog in de kinderschoenen. Je kunt verwachten dat het verder ontwikkeld zal worden.”