Verzelfstandiging overheidsdiensten leidt tot efficiëntie en kwaliteit

Het Tweede Kamerlid Rehwinkel heeft op de Podiumpagina van 24 januari verzelfstandigde overheidsorganisaties op de korrel genomen. De beoogde efficiëntie zou lang niet altijd tot stand komen en de beoogde marktgerichtheid zou leiden tot verloedering. Rehwinkel noemt de verzelfstandigde Informatie Beheer Groep als voorbeeld van hoe het mis kan gaan. De hoofddirecteur van de IB-Groep is het hiermee oneens.

Dat verzelfstandigde organisaties als de IB-Groep sinds hun verzelfstandiging niet efficiënter zouden zijn gaan werken, leidt Rehwinkel af uit een proefschrift van de heer Ter Bogt. Het onderzoek van de heer Ter Bogt beslaat de periode 1988-1994. De IB-Groep is per 1 januari 1994 verzelfstandigd. Ter Bogt heeft derhalve alleen het eerste jaar van verzelfstandiging van de IB-Groep in zijn onderzoek kunnen betrekken. Daaruit kun je natuurlijk onmogelijk conclusies trekken voor efficiëntie-verbetering van een organisatie. Ter Bogt doet dat in zijn onderzoek dan ook niet of doet dat aanzienlijk genuanceerder dan in het genoemde artikel wordt gesuggereerd.

Klachten

Veel belangrijker echter is dat de efficiëntie van een overheidsorganisatie, óók van zelfstandige bestuursorganen als de IB-Groep, niet zo gemakkelijk is vast te stellen. De overheid heeft namelijk niet in de eerste plaats een efficiëntie-doel, maar een maatschappelijk doel. Alleen daaruit immers kun je verklaren dat de wetgever de regelingen die de IB-Groep uitvoert de afgelopen jaren tientallen malen heeft gewijzigd. De als gevolg daarvan fors toegenomen complexiteit van de uitvoering moet bij een serieuzere efficiëntie-beoordeling natuurlijk wel worden betrokken. Desondanks slaagt de IB-Groep erin het aantal vragen en klachten van burgers terug te dringen.

Monopoliepositie

Als Ter Bogt in zijn onderzoek zou constateren dat de IB-Groep minder brieven en telefoontjes krijgt dan voorheen, mag Rehwinkel daaruit natuurlijk niet afleiden dat de IB-Groep niet efficiënter is gaan werken. Dan moet ook worden betrokken welke inspanningen er nodig zijn om de complexere regels toch in begrijpelijke taal duidelijk te maken aan de burgers.

Ik ben ervan overtuigd dat de IB-Groep wel degelijk aanmerkelijk efficiënter werkt dan voor 1 januari 1994 en heb daar ook diverse aanwijzingen voor. De IB-Groep heeft bijvoorbeeld in de exploitatie-uitgaven meer dan 15 miljoen gulden structureel bespaard. Gelet op de tendentieuze berichtgeving stel ik langzamerhand een omvattend en serieus onderzoek naar de efficiëntie zeer op prijs. De uitkomst daarvan zie ik met veel vertrouwen tegemoet. Het zelfvertrouwen dat uit mijn reactie spreekt, komt voort uit het feit dat iedereen die onze organisatie kent (en ik veronderstel alle soortgelijke), merkt, proeft en voelt dat de verzelfstandiging een bijzonder heilzame werking heeft op de efficiency en op de kwaliteit van het werk van de organisatie. De verklaring daarvoor is eenvoudig. De IB-Groep kan meer en wil meer betekenen voor het onderwijs en voor studenten en leerlingen, dan het uitvoeren van alleen de wettelijke taken. Daarin zal de IB-Groep slechts slagen als zij excelleert in prijs en kwaliteit. Daarin zit een onverslaanbare prikkel tot meer markt- en klantgericht handelen. En dat was precies de doelstelling van verzelfstandiging van overheidsdiensten, zoals Rehwinkel ook terecht aanhaalt. Natuurlijk moet daarbij worden bedacht dat verzelfstandigde organisaties als de IB-Groep onderdeel van de overheid zijn. Dat stelt bijzondere eisen. Oneigenlijke monopolieposities moeten worden vermeden, verantwoording naar de samenleving moet worden afgelegd enzovoorts. Het is echter ergeniswekkend om een aantal (al dan niet terechte) misstanden aan te grijpen om het doel van verzelfstandiging onder het tafelkleed te moffelen. Zijn we plots vergeten dat een nog veel matiger functionerende overheid, bijvoorbeeld in dienstverlening aan de burgers, nu juist de aanleiding was om verantwoordelijkheden dichter op het uitvoerende niveau te brengen? Vraagstukken over monopolieposities, politieke zeggenschap en verantwoording rondom verzelfstandiging zijn gewichtig. Dagelijks ervaren wij dat een grotere zelfstandigheid ook een grotere verantwoordelijkheid met zich meebrengt. We zoeken naar en experimenteren met nieuw vormen van verantwoording. We voeren daar regelmatig intensieve discussies over met onze politieke opdrachtgever (de minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen).

Politiek en verzelfstandigde organisaties zullen wegen moeten vinden hoe het afstaan van verantwoordelijkheid zich verhoudt tot het handhaven van elementaire politieke verantwoording. Naar mijn stellige overtuiging ontbreekt daarvoor thans de zo noodzakelijke genuanceerde opstelling.

Adresbestand

Er mag geen misverstand over bestaan dat de IB-Groep nimmer een adresbestand heeft verkocht, daarvoor nooit een plan heeft gehad en daarvoor nimmer een plan zal maken. De IB-Groep was voornemens aan studenten een dienst aan te bieden rondom het maatschappelijk relevante thema 'aansluiting onderwijs-arbeidsmarkt', met warme instemming van de Landelijke Studentenvakbond. Met de minister zijn wij nu in discussie over de vraag of het wenselijk en legitiem is dat de IB-Groep dergelijke dienstverlening aanbiedt.