5: Een wereld zonder grenzen

Met name de mensen die internet zien als de voorloper van de elektronische snelweg zien die elektronische snelweg als het mechanisme dat de wereld een gaat maken. Het huidige internet kent zo goed als geen geografie. Feitelijk hebben alle computers die aan het internet verbonden zijn, een wereldwijd uniek nummer (bijvoorbeeld '192.68.44.65'), waar voor het gemak een naam (in dit geval 'www.philips.nl') op geplakt zit. Noch het nummer, noch de naam geven zekerheid bij het bepalen waar de computer zich bevindt. Een computer met de naam 'www.philips.nl' valt weliswaar onder de Nederlandse namenhiërarchie maar kan zich prima in het buitenland ophouden. Met name computers met een naam eindigend op '.com' of '.org' bevinden zich vrijwel overal ter wereld.

Ook op hogere niveau's, de niveau's van toepassingen als het world wide web en e-mail zijn er geen beperkingen. Elke computer kan e-mail versturen naar elke andere computer, en elke WWW-pagina kan bekeken worden vanaf elke op het internet aangesloten computer.

Die connectie van alles met iedereen is voor sommigen een geschenk uit de hemel. 'Internet is een brug tussen de culturen', zo luidt het motto. In de praktijk pakt dat echter regelmatig anders uit. Op internet bestaan diverse culturen meestal redelijk gescheiden van elkaar, daar waar connecties bestaan, is dat meestal op basis van a-culturele (techniek) of superculturele (wetenschap) onderwerpen.

Daar waar de cultuur van de mensen werkelijk om de hoek komt kijken is de stelling 'internet is een kortsluiting tussen de culturen' vaak een betere weergave van de situatie. Zo geldt op het internet momenteel een maximale vorm van grensoverschrijdende en anonieme vrijheid van meningsuiting. Nu is iedereen in het Westen voor zo veel mogelijk vrijheid van meningsuiting, maar ieder gezond denkend mens erkent ook dat daar grenzen aan zijn. In Nederland betekent dat bijvoorbeeld een verbod voor racistische en nazistische propaganda, of het strafbaar zijn van smaad en kinderporno.

De potentiële anonimiteit van verspreiders van informatie maakt echter handhaving tot een wassen neus. Gelukkig is dat een probleem dat met vrij simpele technologische middelen tot een aanvaardbaar niveau kan worden teruggebracht (overigens wordt er nog niet zo hard gewerkt aan dat soort middelen, maar dat terzijde). Het ligt dus in ieder geval voor de hand dat universeel veroordeelde uitwassen als kinderporno op het internet geen lang leven beschoren zijn.

Veel moeilijker is het probleem dat ontstaat door verschillen tussen culturen. En dan hebben we het niet over China versus het Westen waar het gaat om mensenrechten, maar we hebben het bijvoorbeeld over de VS, Denemarken, Duitsland en Nederland, landen die wat betreft de cultuur ten aanzien van vrijheid van meningsuiting dicht tegen elkaar liggen, maar toch verschillen kennen. Zo is in Duitsland bijvoorbeeld het blad Radikal verboden, omdat het als terroristisch wordt beschouwd. In Nederland is datzelfde blad toegestaan. Nu gaat het er natuurlijk niet om wie er gelijk heeft. Want ook in Nederland zijn er zaken verboden die in andere landen weer zijn toegestaan. Het gaat erom of democratische rechtstaten als Nederland, Denemarken, de VS en Duitsland het recht hebben om er eigen normen en waarden op na te houden. Als wij dat recht hebben, dan heeft een land als Duitsland, een democratisch land tenslotte, dat zeker ook.

Maar wat gebeurt? Het blad Radikal, verboden in Duitsland, staat op een Nederlandse computer. En vanwege het grenzeloze karakter van het internet (op alle niveau's) is dat blad dus via elke op internet aangesloten computer in Duitsland te lezen. De Duitse justitie heeft (voorspelbaar) inmiddels al een eerste poging gedaan om de Duitse wet te handhaven. De reacties waren al even voorspelbaar: de informatie werd van over de hele wereld beschikbaar gesteld door mensen die zich zorgen maakten over deze ingreep in hun vrijheid.

Voor dergelijke dilemma's zijn enkele oplossingen mogelijk. Zo zouden we politiek van het internet kunnen bannen, wereldwijd, zoals het ook bij de radiozendamateurs taboe is. Dat is niet alleen onpraktisch, maar ook onwenselijk, omdat de elektronische snelweg een ideaal transportmedium is voor vele vormen van maatschappelijk verkeer.

Er zijn daarom in principe maar twee mogelijkheden. Allereerst kunnen we culturele verschillen tussen landen (qua wetgeving) opheffen. Volgens velen op het internet is dat (gezien de huidige technische stand van zaken) de enige mogelijke oplossing. Een vrij forse groep internetgebruikers ziet het internet bovendien als een goed middel om die regels op een zo laag mogelijk niveau te brengen. Internet is het ideale middel om op elk inhoudelijk gebied de laagste restricties tot stand te brengen, door informatie daar onder te brengen waar het is toegestaan: neonazi's in de VS, softdrugs in Nederland, sex in Nederland, etc.

Een alternatief is natuurlijk om de internet-protocollen van handvatten voor handhaving te voorzien. Die mogelijkheden zijn technisch en juridisch zeer goed te realiseren, het probleem is dat de meeste technisch onderlegde mensen zich het maatschappelijk dilemma onvoldoende schijnen te realiseren, terwijl de beleidsmakers een forse achterstand hebben op technisch gebied.

Dat de technici zich de maatschappelijke dilemma's onvoldoende realiseren wordt goed duidelijk als blijkt dat het mondiaal 'gelijkschakelen' in hun ogen natuurlijk wel plaats moet vinden op een niveau dat toevallig overeenkomt met hun persoonlijke voorkeur. Dergelijke kortzichtigheid is overigens niet beperkt tot technici. Het bontst maakte het een Nederlandse europarlementariër die vragen aan de commissie stelde over de schandalige inbreuk op de vrijheid van meningsuiting bij de actie tegen Radikal. Zou ze dat ook gedaan hebben als de Nederlandse justitie zich druk had gemaakt over in Nederland te verkrijgen verboden informatie vanaf een Deense computer?

Al met al is 'de wereld zonder grenzen' een conflict tussen een autonome technologische ontwikkeling enerzijds en culurele diversiteit anderzijds op een schaal die nog niet eerder is vertoond. Maar het is moeilijk voorstelbaar dat de culturele diversiteit zich volledig in een dwangbuis van de techniek zal laten stoppen, daarvoor is de cultuur gewoon veel te sterk. De vraag is dan ook niet of maar hoe we met culturele diversiteit moeten omgaan. Nu we elektronisch met elkaar worden kortgesloten, wordt die vraag alleen maar belangrijker.