Leugendetector Truster niet te vertrouwen

AMSTERDAM - Hij is een ware rage in Israël, waar duizenden gezinnen het ding aan de telefoon hebben gekoppeld. Hij is ingezet bij de reddingsoperatie voor de Amerikaanse president Bill Clinton, en gisteren testte de Truster de betrouwbaarheid van minister Sorgdrager. Maar deskundigen waarschuwen: het software-pakket dat de stem 'meet' op leugens, is niet te vertrouwen.

Wie een computer heeft met een cd-rom-drive, een geluidskaart, Windows 95, een computermicrofoon en 149 dollar overmaakt naar een firma van de Iraëlische Amir Lieberman, kan direct aan de slag. Zodra het bestelde schijfje binnen is en het programma is geïnstalleerd, kan schoonmoeder worden gebeld, of de baas, of zelfs de dominee met het liefst wat inpertinente vragen. En de Truster meet vervolgens of de belaagde de waarheid spreekt, liegt, of iets doet wat daar tussen in zit.

De fabrikant had afgelopen week gratis reclame waar menig softwarefabrikant jaloers op zal zijn. De BBC haalde de tekst van president Clinton door de Truster, waarin hij verklaart geen seksuele relatie te hebben gehad met Monica Lewinsky. En volgens Lieberman, die zijn product maar al te graag ter beschikking stelde, sprak Clinton 'technisch de waarheid.'

De VPRO haalde gisteren de uitspraken van minister Sorgdrager over de 'muiterij der procureurs' door de Truster. Liebermann was opnieuw gaarne bereid te verklaren dat Sorgdrager voor 98 procent de waarheid sprak. De minister manipuleerde gedurende 5 procent van haar spreektijd duidelijk met haar stem. Verder deed zij in 60 procent van de tijd moeite om de Kamer gerust te stellen, was ze in 20 procent opgewonden en in 5 procent extreem opgewonden, aldus Liebermann. De VPRO is zo enthousiast, dat de omroep voortaan elke week een politicus door de Truster haalt.

Als we de fabrikant mogen geloven is de Truster de ideale leugendetector, terwijl hij veel eenvoudiger werkt dan de ouderwetse polygraaf waarbij elektroden op het lichaam de veranderingen in bloeddruk, transpiratie, ademhaling en polsslag van leugenaars moeten registreren. De Truster heeft genoeg aan de stem. Het programma registreert de golflijnen van het stemgeluid en inconsequenties in de stemvibraties interpreteert hij als 'onwaarheden', 'leugens' en 'emoties.' Volgens de fabrikant is zijn product voor 85 procent betrouwbaar, de polygraaf is slechts 5 procent nauwkeuriger.

Spraakdeskundige A. Broeders van het Gerechtelijk laboratorium in Rijswijk vindt de herintroductie van de zogenaamde voice stress analyzer wel amusant. “Het is een mooi apparaat, maar tegelijkertijd een zwarte doos: je weet niet wat er in zit. De werking is volstrekt onduidelijk. Statistisch doet 'ie wel wat, ik meen dat hij voor 70 procent betrouwbaar is. Maar daarmee heeft hij nog geen diagnostische waarde. En niemand wil de Truster wetenschappelijk onderzoeken, gewoonweg omdat er geen theorie achter zit.”

Volgens Broeders registreert de Truster onder meer zeer langzame micro-tremoren (trillingen) in de stem, van zo'n 8 tot 12 Herz. En deze zouden gaan variëren als er sprake is van stress. “Maar ik vraag me af of zulke minime verschillen wel kunnen worden geregistreerd als de Truster wordt losgelaten op bandopnames van een stem, of zelfs op stemmen die via een krakerige telefoonlijn binnenkomen. Ik begrijp niet hoe dat ding kan werken, maar fascinerend is het wel.”

De spraakdeskundige weet dat de Truster in de VS wordt gebruikt bij sollicitatie-gesprekken.

De Tilburgse psycholoog J. Bolhouwer, de expert op het gebied van 'de leugen', weet dat Truster in sommige Amerikaanse staten inmiddels al weer is verboden, omdat hij daar heeft bewezen niet te werken. “In de beoordeling van de Truster wordt er namelijk vanuit gegaan dat de gemeten stress synoniem staat voor liegen. En niets is minder waar. Wanneer ik iemand vraag of hij wel eens een buitenechtelijke relatie heeft gehad, kan hij gespannen worden. Omdat hij die vraag met ja moet beantwoorden, maar hij kan ook geschrokken zijn van mijn brutale vraag, of denken: ze zijn een onderzoek naar mijn privé-leven begonnen, waarom zou dat zijn? De vervolgens gemeten stress wordt door de Truster vertaald als leugenachtig gedrag, op volstrekt onterechte gronden.” Dit kan volgens de psycholoog leiden tot verkeerde conclusies met fatale gevolgen, zeker als leken met de Truster aan de gang gaan.

Bolhouwer geeft het Israëlische product een betrouwbaarheid van 0,0. “Alleen het achterliggende idee van de Truster klopt. De stem krijgt bij hevige emotie een andere frequentie. Niemand zal rustig 'brand' zeggen als zijn huis in lichterlaaie staat, maar 'BRAND!' schreeuwen.”