Christendom mislukt

“De ecologische crisis is het gevolg van het mislukken van de wereldreligies en met name van het falen van het christendom. Boeddha duidde reeds de menselijke begeerte, de hebzucht aan als de voornaamste bedreiging van het leven op aarde. Dé basisopdracht van elke religie is dan ook het uitwerken van een systeem dat de mens helpt zijn hebzucht te beheersen.”

Aan het woord is Rudolf Bahro, een voormalig Oost-Duitser die in 1979 gedwongen de DDR verliet en in West-Duitsland met open armen werd ontvangen, maar in het materialistisch liberalisme van de westerse vrije-markteconomie - net als de paus naar het schijnt - evenmin zijn ideaal verwerkelijkt ziet als in het 'reëel bestaande socialisme' in Oost-Europa vóór de val van de Muur. Het citaat komt uit een interview in het maandblad Bijeen.

In zijn boek Die Logik der Rettung pleit Bahro voor een 'wederopbouw van God', mede als verweer tegen de groeiende overmacht van de techniek. “Maar ik zou die 'wederopbouw van God' niet toevertrouwen aan theologen. En misschien nog minder aan de verspreiders van de New Age-spiritualiteit. Als zij met de opdracht om God te reconstrueren aan de haal gaan, moeten we goed beseffen dat het gaat om uit Azië geleend materiaal dat gebruikt wordt door individualistisch ingestelde, burgerlijke westerlingen. Het soort meditatie dat beoefend wordt binnen de New Age-stroming gaat het egoïsme van ons tijdperk niet te lijf. Integendeel, de zelfzucht zal er nog door versterkt worden.”

Enige jaren geleden noemde de jurist en socioloog Kees Schuyt 'begeerte het organiserend beginsel' van de huidige samenleving. 'Begeerte' lijkt in dit verband trouwens een betere, wat neutralere term dan 'hebzucht' die nog veel sterker een moralistische lading heeft en daardoor gemakkelijk aversie oproept. Die aversie maakt wel duidelijk hoezeer hebzucht en begeerte zijn veranderd van een verwerpelijke in een gewaardeerde houding. Tevredenheid was in de jaren vijftig een burgerlijke deugd, maar vandaag is het goed om te begeren want begeerte en ontevredenheid met het hier en nu motiveren tot verandering en ontwikkeling.

Maar nu is niet alle verandering en ontwikkeling per definitie goed. Economen als Goudzwaard spreken niet alleen over een onderontwikkeling van het Zuiden van de aarde, maar ook over een overontwikkeling in gebieden als West-Europa, Noord-Amerika en Japan, die de ontwikkeling in het Zuiden in de weg zit. De beschikbare milieugebruiksruimte van de planeet is te beperkt om elke wereldburger in staat te stellen er dezelfde wijze van produceren en consumeren op na te houden als in het Noorden gebruikelijk zijn. Er moet dus niet alleen ontwikkeling zijn in het Zuiden, maar ook verandering in de economisch-materialistische praktijk van het Noorden.

Dat werd op internationaal vlak voor het eerst openlijk vastgesteld tijdens de grote UNCED-conferentie over milieu en ontwikkeling in Rio in 1992 en toen opgenomen in Agenda 21, de agenda voor de volgende eeuw. Maar veel voortgang in het Noorden is er nog niet. De begeerte, en dan nog vaak met een materiële invulling, zit diep in onze cultuur.

Tegenover begeerte staat onthechting. Onthechting is de centrale waarde in het boeddhisme. Het volmaakte geluk wordt pas bereikt bij volledige onthechting, niet alleen van de materiële zaken die het leven comfortabel maken, maar ook van medemensen en vrienden, en uiteindelijk van zichzelf. Het gaat daarbij zelfs om onthechting van het 'ik'. Om los te komen van de idee van het vrije individu en de subjectiviteit.

Ligt hierin de bestemming van de mens? Ik denk dat de zin van het bestaan juist veel eerder ligt in de ander, de medemensen. Maar ook dan zou de begeerte een andere, minder individualistische en minder materiële invulling moeten krijgen dan nu in het westerse (economische) stelsel het geval is. Wat er nu gebeurt aan Agenda 21 op gebied van veranderen van productie- en consumptiemethoden, is dweilen met de kraan open zo lang er geen beperkingen worden gesteld aan het kunstmatig kweken van nieuwe behoeften door reclame en marketing. Dat klinkt radicaal maar hoeft het niet te zijn. Aan reclame voor rookwaren en alcohol zijn ook beperkingen opgelegd.