Vrijspraak voor Malan zware klap voor zwart Zuid-Afrika

KAAPSTAD - Generaal Magnus Malan, in de jaren tachtig minister van defensie in Zuid-Afrika, en 15 andere hoge officieren en Inkatha-leden zijn gisteren wegens gebrek aan bewijs vrijgesproken van moord en samenzwering.

Ze stonden terecht voor een bloedbad uit 1987 in KwaMakutha waarbij 13 mensen, meest vrouwen en kinderen, omkwamen.

Het was zonder twijfel een van de belangrijkste processen tot nu toe in Zuid-Afrika na de apartheid. De moord op 13 familieleden van een ANC-activist in januari 1987 in een klein dorpje in KwaZulu-Natal zou zijn uitgevoerd door een gewapende eenheid van Inkatha. Zes leden daarvan zaten in de beklaagdenbank. Ze zouden logistieke hulp hebben gehad van de Zuid-Afrikaanse militaire inlichtingendienst. Bovendien was de eenheid op verzoek van Inkatha-leider Buthelezi opgeleid en uitgerust door het ministerie van defensie in casu generaal Malan in wat 'Operatie Marion' heette. Het doel van 'Operatie Marion' was om Inkatha in staat te stellen ANC-opponenten uit te schakelen. Op die wijze had Malan verantwoordelijkheid voor een bloedbad als in KwaMakutha, zelfs als hij niet concreet de opdracht daartoe gaf.

Rechter Jan Hugo oordeelde in zijn vonnis echter dat de staat geen overtuigende bewijzen had geleverd. De drie kroongetuigen, die persoonlijk aan de massamoord deelnamen en in ruil voor strafvermindering uit de school klapten, waren volgens de rechtbank te onbetrouwbaar. De schriftelijke bewijzen, vooral een aantal interne memo's tussen diverse militaire instanties, vond Hugo te mager. De politieeenheid die het onderzoek had uitgevoerd had volgens de rechter bewijsmateriaal gemanipuleerd.

Dumisane Makhaye, woordvoerder van het ANC in KwaZulu-Natal, verklaarde geschokt te zijn. Het is een uitspraak die voor grote delen van de bevolking onaanvaardbaar is, zei hij. President Mandela en andere ANC-woordvoerders haastten zich om te benadrukken dat zij de rechterlijke uitspraak aanvaarden en dat de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht dient te worden gerespecteerd.

Van de kant van Inkatha en conservatieve Afrikaner kringen, die de vervolging van het begin af aan afschilderden als een ANC-complot, werd de uitspraak juist gevierd als een bewijs dat de rechterlijke macht in het nieuwe Zuid-Afrika nog altijd niet onderhorig is aan de ANC-regering.

De vrijspraak is ook een zware tegenslag voor de Commissie van de Waarheid. Die kon tot nu toe daders van mensenrechtenschendingen steeds dreigen dat ze vervolgd en veroordeeld zouden worden als ze niet vrijwillig naar de Commissie kwamen om te getuigen in ruil voor amnestie.

Die stok achter de deur is nu een heel klein stokje geworden. Er hebben zich tot nu toe nauwelijks daders bij de Commissie gemeld, in afwachting zo nam men aan, van de Malan-uitspraak. Nu zullen velen van hen redeneren dat het 't risico waard is om weg te blijven.

De kans op justitiele vervolging is gering, al was het alleen maar vanwege het gebrek aan personele en financiele capaciteit van justitie. De kans op veroordeling is nog geringer, want als bekentenissen van ex-collega's en ministeriele memo's geen betrouwbaar bewijs zijn, wat is dat dan wel? Vooral aan de top - legergeneraals, politiecomissarissen, politici - zal men nu nog heftiger vasthouden aan de lezing dat alle wandaden begaan tijdens de apartheid betreurenswaardige ontsporingen van ondergeschikten waren.

Commissie-voorzitter Desmond Tutu probeerde in zijn reactie de moed erin te houden. Wij blijven vastbesloten de waarheid te achterhalen, vrijspraak door een rechtbank “zegt heel weinig over morele schuld”. Ontegenzeggenlijk waar, maar weinig troost voor de nabestaanden van de slachtoffers.

Het KwaMakutha-proces heeft als bizar resultaat dat de drie kroongetuigen, die deelname aan de massamoord hebben bekend, waarschijnlijk vrijuit gaan. Weliswaar bepaalde rechter Hugo aan het eind van de zitting dat zij niet van rechtsvervolging worden ontslagen, maar justitie voelt er niets voor om nu alleen tegen hen een nieuw proces te beginnen.