Predikant kan Geest voor de voeten lopen

Aan de Geestelijke Academie van de Russisch-orthodoxe kerk in Sint Petersburg zette niet lang geleden een groepje vooruitstrevende docenten één uur Diakonie op het lesrooster. De studenten werden geconfronteerd met sociaal werkers, artsen en anderen. Die voerden de aspirant-priesters slokjes uit de oceaan van ellende, armoede en dronkenschap waar veel Russen in ronddobberen, en probeerden hun wat van het hulpverlenersvak bij te brengen.

De studenten vonden het niet leuk. “Wat moeten wij daar mee? Sociaal werk is iets voor protestanten! Wat jullie ons voorzetten is profaan, gespeend van iedere spiritualiteit.”

Botsing wordt door één van de betrokken docenten beschreven in Glaube in der 2-ten Welt, een grondig en toch prettig blad over het christendom in Oost-Europa. Veniamin Novik, roept de Russische kerk en in het bijzonder haar theologen op het diakonaat eindelijk eens de plaats te geven die het toekomt: de liefde tot God en de liefde tot de naaste staan in het evangelie even hoog aangeschreven, maar bij de Russisch-orthodoxe kerk niet.

De Russische kerk heeft weinig traditie in het organiseren van onderwijs, ziekenzorg en bedeling. De nadruk ligt geheel bij liturgie en gebed. Wie kerkfunctionarissen op het ontbreken van sociaal besef aanspreekt, krijgt in het beste geval te horen dat het de schuld is van de communisten, die de kerk zeventig jaar lang verboden een vin te verroeren. Maar vóór de bolsjevistische machtsgreep in 1917 was het niet veel beter; ook toen liet de kerk zich door een almachtig staatsapparaat in een hok duwen, overlopend van spiritualiteit, maar gespeend van ieder praktisch mededogen. Dat moet anders, vindt de theoloog Novik.

Vader Nikolaj Stremski en zijn vrouw hoeven zich nergens voor te schamen. In het Zuid-Russische dorpje Saraktasj, bij Orenburg, drijven zij sinds 1990 een weeshuis (voor 36 kinderen), annex bejaardentehuis (25 bejaarden), annex boerenbedrijf, school en polikliniek. Het ging eigenlijk vanzelf. De jonge priester kreeg de bejaarden en wezen kort na zijn wijding min of meer op de stoep gelegd en ging er al improviserend 'aan staan'. Patriarch Aleksej II heeft hem er een erekruis voor op de borst gespeld en dat mag ook wel, want de berg praktische problemen die het echtpaar heeft overwonnen, moet tot diep in de hemel gereikt hebben.

Katholieke Salesianen zijn begonnen: zij hebben in Moskou een opvanghuis voor enkele van de tienduizenden dakloze straatkinderen ingericht. Maar orthodoxe geestelijken in Sint Petersburg namen de fakkel over en stichtten een centrum van hulpverlening voor Petersburgse straatkinderen. Er beweegt wat in het Russisch-orthodoxe geweten.

Woedende dominees

In 'predikantenland' beweegt 'de bodem' en wel sinds Trouw een prijs uitloofde voor de beste preek van 1996. Dominee E. A. J. van der Kaaij neemt het op voor het 'protestantse dagblad' (de betiteling is van Antoine Bodar, maar daarover later meer) op in het Samen op Weg-periodiek Woord en Dienst. Van der Kaaij is het met de woedende dominees en gelovigen eens dat een predikende predikant een 'voertuig van de Geest' is. Maar heb je voertuigen niet in soorten en maten? “Voertuigen lopen uiteen van dubieuze occasions tot Chevrolets en van boemeltreintjes met vertraging tot TGV's.” Het voertuig, c.q. de persoon van de predikant zijn “niet minder beslissend voor een goede preek dan het werk van de Geest”. “De predikant kan de Geest voor de voeten lopen, hetgeen vaak genoeg gebeurt.”

Kortom, ds. Van der Kaaij vindt mét Trouw dat het ene werk van de Geest beter aan zijn doel beantwoordt dan het andere, en dat mag best gezegd en zelfs beloond. “Twijfel heb ik wel wat betreft de tweede ronde, waarvoor vijf deelnemers worden uitgenodigd. Die moeten een nieuwe preek maken met het oog op de prijsvraag. Dat voelt voor mij anders dan een oude preek inleveren die binnenkerkelijk gemaakt is. Op dat punt snijden sommige bezwaren wel enig hout (...). Ik hoop dat ik zesde word.”

Ook bij de gereformeerde dominee E. Overeem kan Trouw op enige welwillendheid rekenen, zo blijkt uit het Centraal Weekblad (eveneens Samen op Weg). “Ik blijf het plan van Trouw een goed idee vinden. Er zijn dikke boeken genoeg geschreven over het eigen geheimenis en het wonder van de prediking. Dat eigen geheimenis kan wel tegen een stootje, als het wat voorstelt. Maar de preek als vorm van communicatie, daar valt weinig over te lezen.” Van Overeem heeft wel een suggestie: breid de jury uit met een paar 'gewone kerkgangers'. “Zij konden er wel eens het meeste verstand van hebben.”

Azijn

Het jurylid Antoine Bodar (rooms-katholiek priester en publicist) schrijft over de Trouw-prijsvraag waar hij zijn naam aan heeft verbonden in het Katholiek Nieuwsblad. “Waarom doe ik mee aan de jury? Zou zo'n wedstrijd niet menigeen, die vooral in katholieke kring weinig voorbereid spreekt, tot aanmoediging kunnen dienen?”, werpt hij op. “Anderzijds vraag ik mij af welke predikant zijn eigen preek instuurt. Ik althans zou dan niet doen. De preek is een in bidden en werken aanvaard geschenk.” In de marge, bóven deze niet meteen begrijpelijke slotpassage, meldt Bodar nog dat hij “tot voor kort nooit azijn in huis hoefde te halen”, omdat “de kerkpagina van de ochtendkrant dagelijkse zuurheid leverde”.

Dat is blijkbaar sinds kort niet meer het geval, of in Bodar of in de kerkpagina van Trouw is een andere geest gevaren.

Van wie gaat de Heilige Geest eigenlijk uit? Uit ruzie over die kwestie kwam het grootste schisma uit de geschiedenis van de christenheid voort. Komt de Geest uit de Vader of ook uit de Zoon (filioque)? Het westerse deel van de kerk smokkelde dat 'filioque' binnen in de geloofsbelijdenis. De Griekse oosterse kerk steigerde en eiste rectificatie. Dit geschil over de natuur van de Zoon en Zijn plaats ten opzichte van de Vader en de Geest voerde uiteindelijk naar de breuk tussen Oost en West van het jaar 1054. Maar in Amersfoort begon de heling! De Raad van kerken heeft, zo staat in 'Woord en Dienst', een proeve van een vertaling van de geloofsbelijdenis van Nicea uitgebracht, die het 'filioque' gewoon weer weglaat alsof er niets gebeurd is. Meer dan duizend jaar theologiseren op het scherpst van de snede ongedaan gemaakt. De Raad van Kerken wil graag reacties ontvangen. Uit alle windstreken.