Uit BRIEVEN van lezers

Chinese weesjes

Foto Manusama

Dat is toch weer een nieuwe grensoverschrijding: een kijkje in de doodskist van ir. Manusama op de voorpagina. Hij ligt er prachtig bij overigens. Het lijkt me niet dat hij hier zelf toestemming voor gegeven heeft. Dat vind ik een groot bezwaar: al die momenten waarop mensen ongevraagd, als ze huilen, als ze gewond zijn geraakt of gedood, in de krant staan of gefilmd worden voor het journaal, al dan niet op details ingezoomd. Terwijl we er alleen iets mee te maken hebben, als we mensen echt kennen en van ze houden. Dan kunnen we tenminste ook iets voor ze doen.

Utrecht B. de Bie

Os en ezel

Volgens Antoine Bodar (Trouw, 23 december) verwijzen de vroom-kijkende os en ezel op het schilderij De geboorte van Christus van Jeroen Bosch naar een ootmoedige levenshouding en besef van 'het heilige'. Herman Verbeek meent dat deze dieren alleen maar bij de kribbe staan “om de asem, meer niet”. Rabbijn Soetendorp negeert de os en de ezel. En dat is knap, want hun aanwezigheid heeft niets te maken met ootmoed of moralistische franje, maar met anti-judaïsme en dus met christelijke arrogantie.

De tekst over de os en de ezel uit Jesaja I wordt door Bodar maar voor de helft geciteerd. Dit staat er: “Een os kent zijn eigenaar en een ezel de krib van zijn meester, maar Israël heeft geen begrip, mijn volk geen inzicht”. De christelijke traditie heeft zich deze uitspraak toegeëigend: een domme os en ezel hebben meer verstand in hun kop dan de joden, die immers niét bij de kribbe staan om Jezus te aanbidden.

En er is nog meer. Op het schilderij van Jeroen Bosch zit links bovenaan een stukje van het dak van de stal vast aan een stukje ruïne van Jeruzalem. Dit symboliseert de gedachte dat het jodendom in puin ligt en dat de kerk ervoor in de plaats is gekomen. Zolang dergelijke aspecten verzwegen of verdoezeld worden is een artikel over heiligheid schijnheilig.

Haren Anja Oostenrijk

Dictatuur

Jan de Boer schrijft in Trouw van 9 januari dat “democratie faalt bij het oplossen van wereldproblemen” en dat er daarom een dictatoriaal wereldorgaan nodig is, dat de door hem gesignaleerde milieuproblemen en hun oorzaken (overbevolking, verstedelijking etc.) moet gaan oplossen. Democratie is voor hem inherent aan traagheid en eigenbelang. Deze factoren zouden het oplossen van wereldproblemen in de wegstaan.

Wat jammer dat De Boer de geschiedenis niet kent of, zo hij die wèl kent, daaruit niet de juiste en eerlijke conclusies trekt. Waren het niet juist de dictatoriaal geregeerde Oostbloklanden (zoals Rusland, Polen en Oost-Duitsland) die afgelopen decennia hun milieu zo ernstig vervuild hebben dat hele gebieden daarvan nog te lijden hebben? De Boer had zich kunnen afvragen of die ernstige milieuvervuilingen niet juist alles te maken hadden met de dictatoriale staatsvormen in die landen. Was in die landen protest mogelijk tegen de toenemende vervuiling? In de westerse democratieën waren en zijn die protesten aan de orde van de dag. Mensen zien wel degelijk het belang van een schoon milieu en werken daar ook hard aan. Dictaturen laten steeds weer zien dat hun saldoresultaat desastreus is. Zei Churchill niet ooit dat democratie iets vreselijks is, maar dat we helaas niet beter hebben?

Hengelo B. C. Kranenburg

India (3)

Op zaterdag 2 december 1995 publiceerde uw blad een stuk van Koert van der Velde onder de titel 'De gewelddadige heiligheid van India', geschreven op grond van een interview dat hij naar aanleiding van het verschijnen van mijn boek 'Modern Orientalisme' (Meulenhoff, 1995) met mij hield. Het stuk gaat echter in het geheel niet over dat boek maar over een eerder door mij geschreven boek, 'Religious Nationalism', dat in 1994 bij de University of California Press verschenen is.

Op 8 december reageerde Kristoffel Lieten op Van der Velde's stuk met een artikel onder de kop: 'Onzinnig verwijt aan democratische staat; slordig boek over religieus geïnspireerd geweld in Indiase samenleving'. Lieten gaat er abusievelijk van uit dat het stuk van Van der Velde een recensie is van 'Modern Oriëntalisme' en dat de citaten uit dat boek komen; hij heeft niet in de gaten dat de citaten uit een interview komen en betrekking hebben op mijn eerdere boek dat gedoceerd wordt door zijn collega's in een basiscursus van zijn eigen vakgroep aan de Universiteit van Amsterdam.

Ook de woordvoerder van de Indiase ambassade (30 december) is misleid door Van der Velde's stuk. Ik raad hem aan mijn 'Religious Nationalism' te lezen. Dan kan hij zien dat mijn standpunt over Gandhi en religieus geweld wat genuanceerder is dan hij nu denkt, maar toch verschilt van het standpunt van de ambassade.

Princeton Peter van der Veer