'Wij worden heel achterdochtig van die speciaal-voor-u-gesprekken'

Het VVD-Kamerlid Robin Linschoten reageerde afgelopen week geirriteerd. Hij had voor de KRO-televisie, met drie enorme Mars-repen op de achtergrond, verteld over zijn commissariaat bij een Veghelse chocoladefabriek. De redactie van Reporter had er alleen niet bij gezegd in welke context zijn uitlatingen werden gebruikt. Het Kamerlid heeft er kennelijk ook niet verder naar geinformeerd, al kwam hij er snel achter. Het betrof de gewraakte uitzending waarin Elco Brinkman in verband werd gebracht met fraude bij het bedrijf waar de CDA-voorman commissaris is.

Televisiejournalistiek en politiek is een glibberig terrein. Wanneer het gaat om hun eigen proefballonnetjes willen politici graag op de televisie. De politieke tegenstanders kunnen dan nog eens flink de oren worden gewassen. Of belachelijk worden gemaakt. En het is ook niet onbelangrijk om pressiegroepen per televisie achter je standpunten te krijgen. De situatie wordt anders wanneer de Kamerleden benaderd worden voor een reactie op politieke kwesties. Dat ligt al snel gevoeliger, aangezien de positie van politieke medestanders in het geding kan komen.

De omroepen hebben heel wisselende ervaringen wanneer ze Kamerleden voor een uitzending vragen. “Het is heel moeilijk. Ze vinden ons te kritisch”, zegt een redactielid van EO's Tijdsein. “Ze denken toch vooral aan hun eigen belangen.” Welnee, zegt Cees Labeur, chef actualiteiten bij de NCRV: “Ze willen erg graag. We kunnen iedereen krijgen.” Hij voegt er aan toe dat de gretigheid om voor de televisielampen te verschijnen met de verkiezingen vlak voor de deur wel uitzonderlijk groot is. Maar dat is nou net een moment waarop 'Hilversum' weinig zin heeft in Haagse mannetjesmakerij.

In de aanloop naar het debat over de IRT-affaire gingen de deuren bij de belangrijkste betrokken partijen dicht. Het Kamerlid Dijkstal (VVD) wilde wel, maar die was net iets te veel in beeld geweest. Datzelfde gold voor Kohnstam (D66). De personen waar het echt om ging, de ministers Van Thijn (PvdA) en Hirsch Ballin (CDA), weigerden beleefd en consequent. “Terwijl dat zoveel interessanter is dan weer een gesprek met Dijkstal”, verzucht een eindredacteur van Avro's Televizier.

De geachte afgevaardigden werpen niet zelden hun eigen voorlichters in de strijd. Die mogen dan gaan bellen met de mededeling dat die-of-die wel iets interessants te melden heeft. “Vaak ben je nummer tien op hun lijst”, zegt een eindredacteur bij 2 Vandaag nuchter. “Het zijn vaak simpele nieuwtjes met weinig relevantie.” Cees Labeur van Hier en Nu is het met hem eens. “Te vaak speelt het eigen belang. Of worden er voorwaarden vooraf gesteld. Bijvoorbeeld omdat een zaak nog loopt. Dan willen politici van tevoren weten waar de vragen over gaan. Wel praten over de Haagse politiek, maar niet over de politietop.”

“Wij worden heel achterdochtig wanneer die speciaal-voor-u-gesprekken zich aandienen”, zegt Televizier-eindredacteur Van Twist. “Zeker als er ook nog deals gemaakt worden. Je gaat dan onderdeel uitmaken van een strategisch plan. Terwijl je voelhorens juist uit moeten gaan staan zodra iemand zegt: je bent de eerste.” Van Twist herinnert zich nog levendig het debat over de positie van Shell in Zuid-Afrika, halverwege de jaren tachtig. “Jan-Nico Scholten van het CDA gebruikte jou exclusief om zijn gal te spuwen.”

De omstreden aflevering van Reporter wierp onmiddellijk na uitzending andere vragen op. Premier Lubbers bekritiseerde de deal die de KRO had gesloten met de Fiscale inlichtingen- en opsporingsdienst (Fiod). Mag een overheidsdienst wachten met een inval tot de omroep met wie ze samenwerkt haar uitzending heeft? Die gedragscode is gangbaarder dan televisiekijkers veelal vermoeden. Labeur noemt een uitzending van NCRV's Hier en Nu over de open grenzen, een reportage over de werkwijze van de douane. Overeengekomen werd dat de dienst haar rapport naar buiten zou brengen op de vaste uitzenddag van Hier en Nu. Dat werd dus maandag.

Het redactieteam van Nova maakte vorig jaar een serie programma's over de centrale recherchedienst van de Amsterdamse politie. In overleg met justitie werd besloten hoe en wanneer de beelden op televisie gebruikt werden. “Daar schaam ik me absoluut niet voor”, zegt Ad van Liempt, redactiechef bij Nova. “Je zit bij dergelijke reportages als journalist op het randje. Dan wordt het moeilijk en maak je afspraken. Als je daar niet aan wilt, moet je maar een item over de voortplanting van mieren gaan maken.”

Mensen kijken allang niet meer op van harde beelden op televisie; de scheidslijn tussen werkelijkheid en drama wordt dunner. Dat komt door Amerikaanse successeries als Rescue 911 en Top Cops: licht-informatieve amusementsprogramma's over het dagelijks leven van mensenredders. Voorlopig is Surveillance (NCRV), met echte arrestaties, daarop het Nederlandse antwoord.

Overheid en omroep zijn meer dan ooit bereid mee te werken aan de eisen van de moderne kijker. Maar het werkt niet altijd. Toen 2 Vandaag nieuws bracht over de reele mogelijkheid om vingerafdrukken te vervalsen weigerde het ministerie van justitie medewerking. “De zaak lag politiek te gevoelig. Het kwam ze even niet uit.”

Robin Linschoten heeft zijn fractie dinsdag nog voorgesteld de programmamakers van Reporter een protestbrief te schrijven, maar de fractie zag daarvan af. De zaak was al genoeg in de publiciteit geweest.