Besluit overplaatsing Duitse crimineel was vooral politiek

AMSTERDAM - De omstreden overplaatsing van de gevaarlijke Duitse crimineel S. Kröger anderhalf jaar geleden naar een TBS-kliniek, blijkt vooral een politieke beslissing te zijn geweest.

Het departement wilde koste wat kost voorkomen dat Kröger, een van de eerste gedetineerden in de Tijdelijk extra beveiligde Inrichting (TEBI) in Vught, door zijn hongerstaking zou overlijden. Justitie vreesde dat zijn dood een streep zou zetten door het toen al fel bekritiseerde zware regime voor vluchtgevaarlijke criminelen.

Kröger, die veroordeeld is tot vijftien jaar cel voor de dodelijke gijzeling van kolonel K. van der Kieft en in Duitsland een levenslange straf wacht voor een dodelijke overval, kon vorige week met een compaan vluchten uit de Van Mesdag-kliniek in Groningen. Hij zat eerst op een very intensive care (VIC) afdeling, maar was wegens 'goed gedrag' overgeplaatst naar een vrijere afdeling.

Kroöer hoorde wat de rechter betreft helemaal niet in een TBS-kliniek thuis, hij was tijdens zijn rechtszaak volledig toerekeningsvatbaar verklaard. De Duitse crimineel kreeg dan ook alleen een lange gevangenisstraf opgelegd, en moest die vanwege zijn gewelddadigheid en vluchtgevaar uitzitten in de zwaarbewaakte Tebi te Vught. De rijksrecherche onderzoekt momenteel hoe Kröger toch een plek in de Van Mesdag-kliniek kreeg.

Afgelopen weekend bleek dat twee onafhankelijke psychiatrische onderzoeken concluderen dat de hongerende Kröger destijds 'volstrekt toerekeningsvatbaar' was. Zijn hongerstaking sloopte hem lichamelijk, maar geestelijk was hij gezond. Ook kreeg justitie de waarschuwing dat Kröger in zijn geboorteland eerder gevangenisdirecties met een hongerstaking had gechanteerd.

De directie van de Tebi wilde Kröger nadat hij was bijgekomen in het gevangenisziekenhuis, dan ook opnieuw vastzetten. Maar het departement stak daar een stokje voor. Het toenmalig hoofd gevangeniswezen, L. Elting, besloot na persoonlijk overleg met minister Sorgdrager dat Kröger overgebracht moest worden naar de Van Mesdagkliniek op basis van artikel 120 van de gevangenismaatregel, dat het mogelijk maakt gestoorde gevangenen alsnog naar een TBS-kliniek te laten gaan.

Regel bij artikel 120 is dat de gestoorde gedetineerde voor onderzoek en selectie eerst wordt overgebracht naar het Meijers-instituut in Utrecht. Dat instituut bekijkt standaard welke stoornis gedetineerden hebben en waar deze het beste behandeld kan worden. De Duitser werd daarentegen niet naar Utrecht, maar direct naar de behandelkliniek in Groningen gebracht. Dit omdat, zo zeggen bronnen op het ministerie, de top van het departement zich niet op de eerste plaats druk maakte over de vraag welke stoornis Kröger had en welke behandeling hij nodig had. Justitie wilde vooral 'rust in de tent', omdat de hongerstaking van de Tebi-gevangene op een wel erg ongunstig moment kwam.

Justitie besloot begin jaren negentig tot de verbouw van een cellencomplex in Vught tot een tijdelijke extra beveiligde inrichting na een golf van ontsnappingen. Een ambtelijke commissie adviseerde daarom twee superbajessen neer te zetten, met een streng regime, waarin vluchtgevaarlijke gedetineerden ondergebracht konden worden. Aanvankelijk was daar alle steun voor: Nederland had jaren moeten aanzien hoe criminelen met het grootste gemak gevangenispersoneel gijzelden en zo de deur naar de vrijheid openden.

Maar toen de tijdelijke inrichting eenmaal in gebruik was en de ontsnappingen niet meer actueel, kwam ook kritiek. Het geïsoleerde verblijf, het geringe bezoek dat altijd achter glas moet blijven en het dragen van handboeien buiten de cel, zou onmenselijk zijn en ook in strijd met de rechten van de mens. Advocaten van veroordeelden uit de Tebi spanden korte gedingen aan om een versoepeling van de regels af te dwingen. De Haagse rechtbankpresident wees die eis voor het grootste deel af, maar stelde wel herhaaldelijk dat het nét kon wat er in de Tebi gebeurde.

Een hongerstaker uit de Tebi die komt te overlijden, zou de discussie over deze vorm van detentie nadelig beïnvloeden, en het 'net wel kunnen' misschien doen omslaan naar het 'net niet kunnen'. Terwijl justitie al bezig was met de nieuwbouw van een ultra moderne EBI waarin nu zware criminelen zitten als de Hakkelaar, Koos R. en Appie A. van de dodelijke roofoverval op de AH-vestiging in Oosterbeek.

Met de overplaatsing van Kröger naar de Van Mesdag-kliniek wilde justitie het EBI-traject zeker stellen, zeggen ingewijden. Maar de top luisterde toen niet naar de directie van de Tebi die Kröger goed kende, en anderhalf jaar geleden waarschuwde dat hij met zijn hongerstaking mogelijk al was begonnen met zijn vlucht.