Partijpolitieke uitspraken horen niet op de kansel

De auteur is theoloog en doceert public relations aan de Universiteit Utrecht.

1. Zou u als u ergens preekt uit eigen beweging of op verzoek van bestuur of kerkeraad een stemadvies bij voorbeeld tegen de Centrum Democraten (CD) willen uitspreken?

2. Wat kun je communicatief gezien van zo'n advies zeggen?

1. Antwoord eerste vraag: nee, nooit.

Dat klinkt absoluut en zo bedoel ik het ook. Partijpolitieke uitspraken horen niet op de kansel, althans in ons land niet. Zou ik het wel willen doen, dan kan ik in enkele maanden tegen de meeste partijen stemadviezen uitspreken. Als ik in een tuindersdorp stond, zou ik volgens velen moeten adviseren tegen het CDA te stemmen. Als ik in een dorp langs de Betuwelijn stond, tegen vrijwel alle partijen. Als ik moest preken in een bejaardencentrum zou ik scoren met aan te raden tegen het CDA te stemmen.

Natuurlijk, ik begrijp het, bij de CD gaat het om veel ernstiger en principieler zaken, grote gevaren voor volk en vaderland. We staan pal tegen vreemdelingenhaat (wie niet), we zijn pal voor gerechtigheid, al dan niet bijbels ingevuld, voor de vrede, we komen op voor de armen, het milieu, voor de zorg van asielzoekers. Wie niet? Wat de kern van een christelijke politiek uitmaakt is met meer of mindere 'dichtheid' in tal van partijprogramma's te lezen. Ook als het om duidelijk ethische zaken gaat. Daarbij komt, dat de CD-mentaliteit, als het om de gewraakte standpunten tegenover vreemdelingen gaat, in vrijwel alle partijen in verschillende dichtheden voorkomt. Je moet dan ook niet tegen een bepaalde partij vechten, maar tegen een mentaliteit die ons allemaal aanvreet.

Dat is een. Punt twee is: de ruim dertig jaren dat ik preek in NH-gemeenten, soms zelfs in Gereformeerde kerken, in VVH's, NPB's of Remonstrantse gemeenten hebben me geleerd dat er elke zondag vertegenwoordigers van vrijwel alle partijen in de kerk zitten. Waarschijnlijk het minst uit de rechts-orthodoxe kleine partijen.

Breng je een stemadvies uit, dan kies je. Dat hoor je op de kansel niet te doen, noch voor, noch tegen. Natuurlijk kun je over politiek praten, maar alleen als het gaat over zaken die in de rug gedekt worden door je bronnen. Ik weet uit ervaring dat je dan zowel steun als tegenspraak krijgt uit alle partijen.

Punt drie: je moet niet tegen iets verderfelijks ingaan, want verderf verspreidt zich onder druk sneller dan heil. Zeker als je er steeds meer over praat. De leiding van de CD mist alle eigenschappen tot effectieve communicatie. Is zelfs niet in staat de verborgen CD-gevoelens in alle partijen op te roepen en te bundelen. Volgens het fraaie liedje uit de crisistijd eiste Mussert ook 20 zetels op als 'Leider van een grote Schaar'. Het werden er vier, een gebit zonder tanden. En elk gebed tegen de NSB van de kansel bleek ook een gebed zonder tanden.

Doodzwijgen dus? Ja, graag. Maar dan ook door de media. Dat is communicatief de beste techniek. Niet alles behoeft gecommuniceerd te worden. Er is een fundamenteel recht om te zwijgen, niet kennis te nemen van iets, terzijde te leggen wat niet past en geen groei mag genieten door verdere openbaarmaking. Niets verbieden, alles wat onnozel en grootspraak is genadeloos op z'n gezicht laten vallen door het de vrijheid van uiting te geven.

Ik ontkom niet aan enkele herinneringen, die me leren dat er weinig veranderd is in ons land. Boeiend is het, dat de vraag naar de legitimering van een kerkelijk stemadvies telkens terugkeert. Een prachtig dissertatie-onderwerp trouwens.

Bingo! SGP!

In mijn jeugd lag het eenvoudiger: er waren kerken die wel, andere die per se niet aan stemadviezen deden. Vaak omdat ze innerlijk politiek verdeeld waren. De gereformeerden hadden vrij gemakkelijk praten. Maar de christelijke gereformeerden sloten politiek de rijen allerminst. Mijn vader, een oprecht AR-man, leerde ons het volgende. Sprak een dominee in verkiezingstijd in zijn preek bewogen over het feit dat tegenover de goddeloze revolutie het evangelie diende op te lichten, dan wist je genoeg: een AR-man! Sprak een gastdominee wel eens in dezelfde verkiezingstijd, dat voorshands de oude palen niet verzet dienden te worden of over de tekst: “Land, land, hoort des Heeren woord” en bad hij oprecht dat de vreeze des Heeren in 's lands vergaderzaal nog eens terug mocht keren: Bingo! SGP!

Geen partij werd bij name genoemd. Toen na de eerste verkiezingen waaraan het GPV meedeed een kandidaat slechts een handbreed stemmen van een Kamerzetel verwijderd bleef, verweet een predikant tijdens een dienst van de vrijgemaakten in Enschede de gemeente haar plicht te hebben verzuimd! Een groot deel van het volk stond op en verliet de kerk. Dat kon gelukkig ook.

En voor de oorlog kon je in de kerk nog wel eens indirecte aanvallen op de NSB horen, als er innig gepreekt werd over Gods eigen uitverkoren volk en we zongen toepasselijk dat allen die dat volk bedreigden Gods toorn konden inwachten. Ik herinner me nog dat een predikant in crisistijd en grote armoede durfde te preken over “het geroep der maaiers dat opgeklommen was tot de oren van de Heere Sebaoth” (de enige keer dat ik ooit uit Jacobus hoorde preken!) en daarbij te zeggen dat liberaal stemmen betekende dat je tegen de arbeiders stemde en voor het goddeloos kapitalisme. Gekrakeel in de gemeente! Vele jaren later wachtte ik er tevergeefs op dat geengageerde predikanten een stemadvies tegen de CPN uitbrachten bij de affaires Hongarije en de opstand in Praag.

Gevaarlijke, verwarrende, dubbeltongige en helaas vaak onbijbelse onzin dus.

2. Antwoord tweede vraag: Twee tongen, verdeeld gehoor, noncommunicatie

Voor effectieve communicatie heb je een zender nodig, een boodschap en een gehoor dat er iets mee doet.

Wat doet een zender met een stemadvies? Hij lijkt op de man die zich in een toeristisch foto-atelier laat fotograferen, staande achter een houten pop, zijn hoofd in een opening leggend, zodat hij er van verre uitziet als een Volendammer of zo iets. Hij is het niet, maar hij wil het lijken. Wie met de hand op de bijbel en gebruik makend van zo iets als ambtelijk gezag een stemadvies uitbrengt, spreekt met een geleende tong. In Naam van iets of Iemand. Dan moet die tong wel geheiligd en bekwaam gemaakt zijn door het vuur van de geest. Anders gezegd: het moet ergens op slaan. In dit geval bij voorbeeld op kritiek op een partijprogramma, neem ik aan. Het is niet de taak van de kerk om dat te doen, het is de taak van de overheid.

De CD vormen een door de democratie aanvaarde partij. Zij hebben het recht zich te profileren en standpunten in te nemen. We mogen hen hard aanvallen op die standpunten en achtervolgen als zij de mensenrechten overtreden of daartoe aanzetten en vervolgens compleet negeren. Maar hun bestaan is niet discutabel in ons bestel. Daarom is het stemmen op die partij geen strafbaar feit. Stemmen is een recht van vrije burgers. Zij mogen zonder last of ruggespraak kiezen wat zij willen. Wat ze stemmen is in principe geheim. Een beetje hard gezegd: het gaat de dominee of de kerkeraad absoluut niets aan wat en op wie ik stem.

En een advies betekent dat er van die kant een visie is, zelfs een toezicht op wat ik stem. Een visie die ik me zonder de kerk niet eigen zou kunnen maken? Niet nodig dus, verspilde moeite en misplaatste bemoeizucht.

De tweede tong is gedoopt in het vuur van de geselecteerde ideologie. Nogmaals: in tijden van verschrikkelijke moord en onderdrukking in Rusland, toen ook een flink aantal predikanten sympathiseerde met de CPN, en bij het bedenkelijk optreden van obscure vrijheidsbewegingen in onbekende landen zou een stemadvies van kerkelijk rechts tegen de CPN of zelfs de PvdA enorm kabaal hebben veroorzaakt. We moeten mensen niet opzadelen met ideologische raadseltjes, omdat ze mondig genoeg zijn zelf een keuze te maken. De Wereldraad van Kerken heeft er met haar keuzes al vaak genoeg naast gezeten om voor velen in de samenleving nog geloofwaardig te zijn als het om politieke uitspraken gaat.

De Wereldraad staat in een wereld waarin je met twee of drie maten moet meten wil je handel drijven en politiek in gesprek blijven. Ze zal dan ook reizen naar Indonesie en China, duidelijk officieel door het wereldforum gebrandmerkte landen als het om de schending van de mensenrechten gaat, niet afraden. En daar zit het probleem: de dubbeltongigheid als instrument van tactisch laveren. Spreek dan liever helemaal niet. Dat is geloofwaardiger. Zeg gewoon en duidelijk: de evangelische normen die we willen hanteren zijn uiterst moeilijk en meestal niet toepasbaar op onze partij-politieke situatie. Wel op onze politiek in generale termen. Het is zelfs de taak van de kerken zich uit te spreken over verloedering, verarming, vreemdelingenhaat, aantasting van rechten van de minst-bedeelden. Dat is haar roeping. Maar als ik dat zeg op de kansel knikt het merendeel van mijn gehoor, uit vrijwel alle partijen.

Communicatie-strategisch zijn de kerken nooit erg taktisch geweest. Dat zit voor een deel in de profetische ijver, waarvan een der kenmerken lijkt te zijn dat je je niets behoeft aan te trekken van het gehoor. Erger nog: het wordt beleefd als heerlijk elitair, met een lijdend sausje, wanneer je zeggen kunt dat je spreekt opdat men niet hoort en het gehoor denkt iets te horen, maar weten ze veel. Ze zijn ziende maar zien niets. Het is profetisch meer te zien dan anderen en op grond daarvan een advies uit te brengen. Alle waardering voor profeten en elke tijd heeft zijn eigen richtingwijzers, maar dit type profetisme is voorbij: we kunnen lezen, schrijven, kijken en zijn beter opgevoed om te oordelen dan onze voorouders. Zijn we blind? Ja, partieel altijd. Zullen we ook blijven. Als je wat ouder wordt, wordt het lijstje van je eigen ideologische uitspraken die nergens op sloegen steeds groter.

Communicatief is het rendement naar het mij voorkomt op z'n best nul, helaas in vele gevallen negatief en werkt het adviseren als een boemerang: lieve kerken, bemoei je met je eigen zaken. Zo te zien heb je daar je handen al aan vol. Blijf het evangelie prediken, dat kan soms voldoende dynamiet opleveren onder alle partijen, als ze willen horen.

Er is communicatief ten slotte nog een feit dat de situatie in de stemadvisering ingrijpend heeft veranderd: we hebben duizend en een media buiten de kerk om gekregen om ons te vertellen dat we beter niet op partij A of B moeten stemmen, om redenen X en Y. Van die media kunnen kerkelijke leiders gebruik maken om hun stemadviezen te geven. Er is geen 'kerkgang om nieuws' meer.

Laten we eindelijk de secularisatie, die door de progressieve delen van de kerken wordt toegejuicht, dan ook serieus nemen. De morele keuzen in de politiek voltrekken zich buiten de directe invloedssfeer van de kerken. Indirect blijven de kerken souffleurs. Maar dat is iets anders dan adviseurs.