'Die brief uit Rome was helemaal niet zo dwingend'

BERLIJN - De voorzitter van de Duitse bisschoppenconferentie, Karl Lehmann, verliet maandagmiddag opgelucht, bijna vrolijk, het klooster Himmelspforten in Würzburg waar hij met zijn collega's anderhalve dag achter gesloten deuren had vergaderd over de 'abortusbrief' van paus Johannes Paulus II.

Vanuit zijn auto beantwoordde hij vragen van tientallen journalisten die al dagen het klooster hadden belegerd. Over de conclusies van het beraad wilde Lehmann nog niets loslaten. Wel wilde hij graag kwijt dat de bisschoppen uiteindelijk 'eensgezind' waren in hun reactie op de brief van de paus. “En daar ben ik zeer blij mee.” Die brief uit Rome, zo deelde de voorzitter van de bisschoppenconferentie nog mee, was helemaal niet zo dwingend als in de Duitse pers was voorgesteld. Het epistel was 'vriendelijk, begripsvol en broederlijk' van toon.

De opluchting van Lehmann is begrijpelijk, want de opvattingen van de 27 bisschoppen lagen bij het begin van de vergadering mijlenver uiteen. Enkelen hadden op voorhand al gezegd dat zij zich van de oproep van de paus om niet langer mee te werken aan uitvoering van de abortuswetgeving in Duitsland niets zouden aantrekken. Anderen daarentegen wilden het verzoek van het Vaticaan juist naar de letter volgen.

Op het eerste oog heeft de laatste groep het pleit gewonnen. Katholieke adviesinstanties zullen vanaf 1 januari 1999 niet langer verwijsbriefjes verstrekken aan vrouwen die een abortus willen ondergaan, maakte Lehmann gisteren op een persconferentie bekend. En dat was precies wat de paus en in zijn spoor de conservatieve Duitse bisschoppen wilden.

Abortus is in Duitsland strafbaar, behalve als de zwangerschap het gevolg is van een verkrachting, of wanneer de gezondheid van de vrouw gevaar loopt. Voor het overige kan een vrouw alleen een abortus ondergaan (op sociale indicatie) als zij in het bezit is van een verwijsbrief van een adviesbureau waarvan er in het hele land een kleine zeventienhonderd bestaan. Daarvan zijn er ruim 260 van katholieken huize.

De bisschoppen hebben nu afgesproken dat deze katholieke bureaus niet langer een verwijsbrief mogen afgeven. Ze blijven echter wél bestaan. De kerk stapt niet uit het van overheidswege gesanctioneerde systeem van adviesinstanties. Dat is weer een concessie aan de progressieve bisschoppen die hoe dan ook wilden dat de katholieke kerk hulp zou blijven geven aan vrouwen die ongewenst zwanger zijn. Het is een merkwaardig, om niet te zeggen onmogelijk compromis. Commentatoren noemen het al 'de kwadratuur van de cirkel'.

Want wat kunnen die adviesinstanties (meestal bestaande uit één pastoraal werker) nog doen nu ze zwangere vrouwen niet langer naar een ziekenhuis of abortuskliniek mogen doorverwijzen? Zij kunnen hen er alleen van proberen te overtuigen dat een onderbreking van de zwangerschap niet kan en niet mag.

In de praktijk zal er niet veel veranderen, aldus bisschop Karl Lehmann. Van de vrouwen die de hulp van een katholiek adviesbureau inroepen, besluit nu al 85 procent zich niet te laten aborteren. Dat percentage moet vanaf 1 januari 1999 dus honderd worden. Over alle zeventienhonderd adviesinstanties gemeten liggen de verhoudingen precies omgekeerd: 77 procent van de vrouwen wil de zwangerschap onderbreken.

De kans is groot dat een vrouw, die hoe dan ook een abortus wil, zich vanaf volgend jaar niet meer tot een katholiek bureau wendt, maar tot een 'neutrale' instantie waarvan bekend is dat die wél het benodigde verwijsbriefje wil afgeven. Zo zou de katholieke kerk in Duitsland haar invloed verliezen. Het gevolg kan wel eens zijn dat het aantal abortussen in Duitsland per saldo gaat stijgen en dat, zo zeggen progressieve katholieken, kan toch nooit de bedoeling van het Vaticaan zijn.

In dit verband deed Lehmann gisteren een opvallende uitspraak. Hij zei dat de kerk een werkgroep gaat instellen die naar 'andere wegen' dan de bestaande praktijk gaat zoeken. Wat hij daarmee bedoelde, bleef onduidelijk. Misschien weet de bisschop het zelf niet. Maar Lehmann wekte op z'n minst de suggestie dat hij nog een tussenweg ziet: weliswaar geen verwijsbriefjes meer, maar ook niet voor elke vrouw die om een abortus vraagt de deur hard dichtslaan. Zijn opmerking is inmiddels uitgelegd als een handreiking aan liberale katholieken die het standpunt van de paus veel te strikt vinden.

Het is al met al twijfelachtig of met het unanieme standpunt van de bisschoppen de discussie in de Duitse katholieke kerk over abortus zal zijn verstomd. Vanuit de basis kwamen gisteren al morrende geluiden: “Dit is een onwerkbaar compromis.”

Sterker: de discussie zou wel eens over kunnen slaan naar andere delen van de Duitse samenleving. Enkele bisschoppen (onder wie de aartsbisschop van München, kardinaal Wetter) drongen gisteren openlijk aan op verscherping van de wetgeving. Daardoor zou de kloof tussen de bestaande praktijk en de opvattingen van de katholieke kerk kleiner worden. Ook de paus zinspeelt in zijn brief op aanpassing van de Duitse abortuswet.

Zeker de FDP (de kleinste regeringspartij) en de oppositiepartijen SPD en Groenen zitten op zo'n nieuwe abortusdiscussie niet te wachten. De huidige wet is na moeizaam en soms ook pijnlijk overleg totstandgekomen. Ze is een broos compromis tussen de praktijk in de voormalige DDR (waar abortus zo goed als vrij was) en die in West-Duitsland waar zwangerschapsonderbreking aan zware regels gebonden was. Het is vragen om moeilijkheden om opnieuw met zo'n discussie te beginnen, vinden deze partijen.

Zelfs de christen-democratische CDU, de partij van bondskanselier Helmut Kohl, voelt weinig voor het oprakelen van de kwestie. “We moeten het geldende recht niet aantasten”, aldus CDU-secretaris Hintze. Het is kortom vrijwel uitgesloten dat er in Duitsland een aangescherpte abortuswet komt zoals de katholieke kerk die voor ogen staat.